Konut fiyat endekslerinin “gözlemlenebilen özelliklerine bağlı kalite etkisinden arındırılmış” olduğuna dikkat ediniz. Bu yönüyle TCMB tarafından çeyreklik dönemler itibarıyla yayınlanan “Konut Birim Fiyatları” istatistiklerinden farklıdır.

Ayrıca dolar bazlı konut fiyat endeksi reel hale dönüştürülürken ABD genel fiyat düzeyi kullanılmıştır.

Dolar Bazlı Konut Fiyat Endeksi | Türkiye, İstanbul, Ankara, İzmir

Ekim ayına ilişkin ABD enflasyon açıklanmadığı için Eylül ayı endeks değeri Ekim ayı için de kullanılmıştır.

“Bir önceki aya göre” nominal (cari) dolar bazlı konut fiyatları değişimi

“Bir önceki yılın aynı ayına göre” nominal (cari) dolar bazlı konut fiyatları değişimi

“Bir önceki yılın aralık ayına göre” nominal (cari) dolar bazlı konut fiyatları

Aşağıdaki iki grafikte dolar bazlı konut fiyat endeksi nominal ve reel (ABD TÜFE’si ile düzeltilmiş) olarak sunulmuştur.

TL Bazlı Konut Fiyat Endeksi | Türkiye, İstanbul, Ankara, İzmir

“Bir önceki aya göre” nominal (cari) TL bazlı konut fiyatları

“Bir önceki yılın aynı ayına göre” nominal TL bazlı konut fiyatları

“Bir önceki yılın aralık ayına göre” nominal TL bazlı konut fiyatları

Aşağıdaki grafikte TL bazlı konut fiyat endeksi reel (TÜFE ile düzeltilmiş) olarak sunulmuştur.

Dolar bazlı konut fiyatları reel hale dönüştürülürken son çeyrek ABD genel fiyat düzeyi baz alınmıştır.

Nominal ve Reel Dolar Bazlı Konut Fiyatları (Dolar/Metrekare)

“Bir önceki çeyreğe göre” nominal (cari) dolar bazlı konut fiyatları değişimi

“Bir önceki yılın aynı çeyreğine göre” nominal (cari) dolar bazlı konut fiyatları değişimi

İstanbul’da dolar bazlı konut fiyatları

Haziran 2023 dönemi yani 2023 yılı ikinci çeyrek baz alındığında dolar bazlı konut fiyatları kümülatif değişimi

Nominal ve Reel Konut Fiyatları (TL/Metrekare)

TL cinsinden nominal konut fiyatları reel hale dönüştürülürken, son çeyrek TÜFE (Tüketici Fiyat Endeksi) dikkate alınmıştır.

“Bir önceki çeyreğe göre” reel TL cinsinden konut fiyatları

“Bir önceki yılın aynı çeyreğine göre” reel TL cinsinden konut fiyatları değişimi

İstanbul’da metrekare konut fiyatı

Haziran 2023 dönemi yani 2023 yılı ikinci çeyrek baz alındığında TL cinsinden reel konut fiyatları kümülatif değişimi

Düşük faiz döneminde gözlenen enflasyon, tüketici kredilerinin desteklediği bir tüketim enflasyonu değildi. Zira bu dönemde tüketici kredileri miktarsal kısıtlamalara tabi tutulmuş ve bireysel borçluluk zaten gerilemişti. Nitekim 2021–2023 döneminde bireysel borçluluk yaklaşık yarı yarıya azalmıştı. 2021 yılında bireysel kredilerin GSYH’ye oranı %10,8 iken, bu oran 2022’de %7,3’e, 2023’te ise %5,7’ye düşmüştü.

Yüksek faiz dönemine geçildiğinde —2018 yılında olduğu gibi— talebin sert biçimde daralmaması ve ekonominin bir krize sürüklenmemesi, esasen yüksek faizle yapılması “beklenen” ya da “inanılan” sıkılaştırmanın daha önce düşük faiz ortamında fiilen gerçekleştirilmiş olmasından kaynaklanmaktadır. Nitekim yukarıda da belirtildiği üzere, 2023 yılında %5,7 olan bireysel borçluluk oranı, yüksek faiz dönemini kapsayan 2024 yılında yüzde 1 puanlık bir gerilemeyle %4,7’ye düşmüş, 2025 yılında ise %4,7 seviyesinde kalmıştır.

Oysa 2014 yılında %14 seviyesinde olan bireysel borçluluk oranı 2017 yılında %13’e gerilmişti. 2018 yılında ise bireysel borçluluk oranı ekonomik daralmanın GSYH üzerindeki etkisiyle birlikte 2018 yılında yüzde 2,2 puanlık düşüşle %10,8’e gerilemişti ve 2019 yılında da %10,9 düzeyinde gerçekleşmişti. Farklı bir şekilde ifade etmek gerekirse, bireysel kredilerdeki yıllık değişimin GSYH’ye oranı 2017 yılında %1,9 iken, bu oran 2018 yılında %0,1’e kadar gerilemiştir. Buna karşılık aynı oran 2022 yılında %2 düzeyindeyken, 2023’te %1,6’ya, 2024’te ise %1,2’ye düşmüştür.

Krediler kısıtlandığında, kredinin fiyatının (faiz oranının) ne olduğunun önemi büyük ölçüde ortadan kalkar. Dolayısıyla, ekonomide düşük faiz döneminde tüketici kaynaklı bir talep enflasyonu söz konusu olmuş olsa dahi, uygulanan miktarsal kısıtlamalar yoluyla bu tür bir enflasyonist baskı zaten büyük ölçüde sönümlenmişti. Bu nedenle yüksek faiz politikasına geçildiğinde, bu alanda elde edilebilecek kayda değer ilave bir “kazanç alanı” fiilen kalmamıştı.

2017 yılında hanehalkı nihai tüketiminin GSYH içindeki payı %53,56 iken, 2018’in son çeyreği ile 2019’un ilk iki çeyreğinde yaşanan ekonomik daralmaya rağmen —paydadaki gerileme, oranı yukarı yönlü destekler— 2018 yılında sadece %53,75’e yükselmiş, 2019 yılında ise %53,39’a gerilemiştir. Buna karşılık 2023 yılında %54,74 olan hanehalkı nihai tüketiminin GSYH’ye oranı, ekonomik büyümeye rağmen —paydadaki artış, oranı aşağı yönlü destekler— 2024’te %54,66’ya, 2025’te ise %54,63’e düşmüştür.

Klasik Faiz Teorisi ve Likidite Teorisi

Klasik teoride faiz, bugünkü tüketimden vazgeçmenin bir bedelidir. İktisadi aktör, tasarruflarını bugün tüketmek yerine yatırım yapacak birine borç verdiğinde, bu “fedakârlığının” karşılığı olarak faiz geliri elde eder.

Keynes’in “Genel Teori”sinde faiz, likiditeden vazgeçmenin, yani parayı banknot biçiminde elimizde–cebimizde–kasamızda tutmaktan vazgeçmenin bedelidir. İnsanların tasarruflarını para biçiminde elinde–cebinde–kasasında tutma isteği ne kadar yoğunsa, insanların paralarından ayrılmak için isteyeceği faiz oranı da o kadar yüksek olur.

Türkiye’de Faiz Nedir?

Türkiye ekonomisinde faiz oranının ne olduğu, ne klasik teori ne de Keynesyen teori tarafından açıklanabilmektedir. Çünkü Türkiye’de faiz, bir yandan yurt içi yerleşiklerin yabancı para (YP) mevduatından vazgeçmelerinin bedelini, diğer yandan ise yabancı yatırımcıları Türk varlıklarını almaya teşvik etmenin maliyetini ifade etmektedir. Bireylerin ve firmaların finansal tasarruflarını YP varlıklarında tutma isteği ne kadar güçlüyse, bu varlıklardan vazgeçmeleri için talep edecekleri faiz oranı da o ölçüde yüksek olacaktır. Benzer şekilde yabancıların Türk varlıklarına yatırım yapma isteği ne kadar düşükse talep edecekleri faiz oranı da o ölçüde yüksek olacaktır.

Belirsizlik

Belirsizliklerin ortadan kaldırıldığı ya da belirsizliğin yol açacağı kayıpların herhangi bir biçimde telafi edildiği bir durumda, Keynes’in likidite tercih teorisi işlevsiz hâle gelir. Çünkü Keynesyen çerçevede para talebinin temel belirleyicisi belirsizliktir.

KKM Nedir?

Türkiye’de yabancı para (YP) varlık talebinin iki temel nedeni vardır. Bunlardan ilki, enflasyon ve döviz kuru artışlarına karşı korunma güdüsüdür. Bireyler ve şirketler, enflasyonun ve döviz kurundaki artışların tasarrufların satın alma gücünü aşındırıcı etkisinden korunmak amacıyla YP varlıklara yönelirler.

İkinci neden ise, YP borçlu firmaların ya da dış ticarete konu sektörlerde faaliyet gösteren firmaların risk yönetimi ihtiyacıdır. YP borçlu firmalar, borçları kadar YP varlık bulundurarak döviz kuru artışları karşısında ortaya çıkabilecek zararları sınırlamayı amaçlarlar. Bu firmaların YP cinsinden borçlanmasının temel gerekçesi de risk yönetimidir.

Dış ticarete konu olan sektörlerde fiyatlar, küresel fiyatların döviz kuru ile çarpımı şeklinde oluştuğu için, döviz kurundaki düşüşler bu firmaların ulusal para birimi cinsinden gelirlerini azaltır. Bu nedenle, söz konusu sektörlerde faaliyet gösteren firmalar ulusal para birimiyle borçlanmak yerine YP cinsinden borçlanarak gelirleri ile borçları arasında uyum sağlamayı tercih ederler.

Türkiye ekonomisinde enflasyon, TÜFE sepetinin dış ticarete konu olma derecesinin yüksekliği nedeniyle büyük ölçüde döviz kuru tarafından belirlenmektedir. Dolayısıyla enflasyona ilişkin belirsizlik, esasında döviz kuruna ilişkin belirsizliktir. Tam da bu noktada Kur Korumalı Mevduat (KKM) mekanizması devreye girmektedir. KKM, TL mevduat sahiplerini faiz oranlarının üzerinde gerçekleşebilecek döviz kuru artışlarına karşı korumayı amaçladığı için belirsizliği ortadan kaldırıcı bir işlev görmektedir.

Belirsizliklerin azalmasıyla birlikte YP varlıklara olan talep gerilediğinden, döviz kuru üzerindeki artış baskısı da zayıflamaktadır. Bu nedenle, belirsizliğin ortadan kalktığı bir ortamda yukarıda açıklanan biçimiyle YP varlık talebine dayalı açıklama da—Keynes’in likidite tercih teorisine benzer şekilde—işlevini yitirmektedir. YP varlık talebinin bu anlamda çözülmesi, faiz oranlarını kısıtlayıcı unsurlardan arındırmakta ve faizlerin ekonomik ihtiyaçlar doğrultusunda belirlenebilmesine imkân tanımaktadır.

Dolar Bazında Asgari Ücreti Reel Hale Dönüştürme

Öncelikle ulusal para birimi cinsinden aylık asgari ücret dolar kuru kullanılarak dolar cinsinden aylık asgari ücrete dönüştürülmüştür. Dolar bazında aylık asgari ücret ise son açıklanan 2024 ABD Tüketici Fiyat Endeksi aracılığıyla reel hale dönüştürülmüştür. Bu dönüştürme, örneğin, Şubat 2002’de 100 dolar ile Eylül 2024’teki 100 doların değerini eşitlemiştir. Başka bir deyişle Şubat 2002’deki 100 doların değeri Eylül 2024’teki 100 doların değerine eşittir.

Örneğin Nisan 2003 ile Eylül 2024 tarih arasında ABD Tüketici Fiyat Endeksi 3 katına çıkmışsa, Nisan 2003’teki 10 doların Eylül 2024’teki değeri 30 (=3*10) dolardır.

Aylık dolar bazında reel asgari ücreti oluşturduktan sonra, bu verileri 12 aylık birikimli hale dönüştürerek aylık frekansta yıllık dolar bazında reel asgari ücret serilerini elde ederiz.

Veri Kaynakları: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, TCMB, FRED

Aylık Dolar Bazında Asgari Ücret | Nominal ve Reel

Dolar bazında cari (nominal) asgari ücretin gelişimi

Bugünkü fiyatlarla dolar bazında asgari ücretin gelişimi

Yıllık Dolar Bazında Asgari Ücret | Nominal ve Reel

Son 12 aylık birikimli dolar bazında cari (nominal) asgari ücretin gelişimi

Bugünkü fiyatlarla son 12 aylık birikimli dolar bazında asgari ücretin gelişimi

Bugünkü ekonomik görünümde tüketimin yapısı klasik modellerle kolayca açıklanamıyor. Gözlemler, tüketimin ya dip seviyelere yaklaşmış bir taban kesim tarafından sürüklendiğini ya da yüksek gelirli bir grubun varlık etkisiyle çılgınca tüketime devam ettiğini gösteriyor.

Faiz artışları karşısında tüketimde ciddi bir düşüş yaşanmıyorsa, bunun altında yatan zaten harcayacak gücü kalmamış milyonlarca insanın olduğu bir yapı vardır, ya da faizden fayda sağlayan bir zümrenin artan sermaye gelirleriyle talebi canlı tuttuğu bir yapı.

Eğer ilk durum geçerliyse, yani ekonomi zaten “taban”da bir tüketim seviyesindeyse, yüksek faiz politikasını bu kadar uzun süre devam ettirmenin ekonomik ve sosyal bir karşılığı olmayabilir. Eğer ikinci durum geçerliyse, yani servet sahibi kesimin gelirleri faizle birlikte arttıysa, yüksek faiz politikası, harcamaları kısmak yerine daha da teşvik eden bir yapıya dönüşebilir.

Bu nedenle, mevcut ekonomik dinamiklerin derinlemesine ve güncel verilerle yeniden analiz edilmesine ihtiyaç vardır. Türkiye ekonomisinin yeni koşullarına uygun, gerçekçi ve etkili politika üretimi için yeniden bir makroekonomik durum değerlendirmesi yapılması gereklidir.

Bu çalışmada hanehalkının ve hanehalkına hizmet eden kâr amacı olmayan kuruluşların nihai tüketim harcamaları, kısaca “Nihai Tüketim Harcaması” ya da “Hanehalkı Nihai Tüketim Harcaması” olarak ifade edilmektedir.

Hanehalkı Nihai Tüketiminde Dış Ticarete Konu Olan Sektörlerin Payı

Girdi-çıktı tablolarına dayanılarak yapılan hesaplamalara göre, hanehalkı nihai tüketimi içinde dış ticarete konu olan mal ve hizmetlerin ağırlığı 2012 yılında %47,3 iken, 2023 yılında %64,9 düzeyine yükselmiştir. Bu artışın yaklaşık 14 puanlık kısmı, 2012 yılında dış ticarete konu olmayan ancak 2023 yılında dış ticarete konu niteliği kazanan aşağıdaki sektörlerden kaynaklanmaktadır:

• G45 – Toptan ve perakende ticaret ile motorlu kara taşıtlarının ve motosikletlerin onarım hizmetleri
• G46 – Toptan ticaret (motorlu kara taşıtları ve motosikletler hariç)
• G47 – Perakende ticaret (motorlu kara taşıtları ve motosikletler hariç)

Bu bulgu, hanehalkı tüketim yapısında ticaret sektörleri üzerinden gerçekleşen belirgin bir dış ticaretleşme eğilimine işaret etmektedir.

Hanehalkı Nihai Tüketiminde Sektörlerel Dağılım

Hanehalkı nihai tüketimi sektörler itibarıyla incelendiğinde, sanayi sektörü çıktılarının hanehalkı nihai tüketimi içindeki payının 6,1 puan artarak %30,8’den %36,9’a yükseldiği görülmektedir. Buna karşılık, hizmet sektörlerinin payı 5,2 puan azalarak %47,4’ten %42,3’e gerilemiştir.

Bu çalışmada 2012 ve 2023 yıllarına ait girdi-çıktı tabloları kullanılarak Türkiye ekonomisinde sektörlerin dış ticarete konu olma niteliği analiz edilmektedir. Sektörlerin sınıflandırılmasında, ihracatın üretimin (üretim değeri) yurt içine arz edilen kısmına oranı ile ithalatın yurt içi talebin yurt içi üretimden karşılanan bölümüne oranının toplamı dikkate alınmıştır $(x/(q-x) + m/(q-x))$. Sektörlerin sınıflandırılmasında eşik değer olarak %10 seçilmiştir.

Buna göre $(x/(q-x) + m/(q-x))$ oranı %10’un üzerinde olan sektörler dış ticarete konu olan (T) sektörler olarak kabul edilirken, söz konusu oranın %10’un altında kaldığı sektörler dış ticarete konu olmayan (N) sektörler olarak sınıflandırılmıştır.

Aşağıdaki tabloda, girdi-çıktı tablolarından hareketle 2012 ve 2023 yıllarında sektörlerin sınıflandırılması sunulmuştur. Buna göre 2012 yılında dış ticarete konu olmayan aşağıdaki sektörlerin, 2023 yılında dış ticarete konu hale dönüştüğü görülmektedir:

• C33-Makine ve ekipmanların kurulumu ve onarımı
• G45-Toptan ve perakende ticaret ile motorlu kara taşıtlarının ve motosikletlerin onarım hizmetleri
• G46-Toptan ticaret, motorlu kara taşıtları ve motosikletler hariç
• G47-Perakende ticaret (motorlu kara taşıtları ve motosikletler hariç)
• J62_63-Bilgisayar programlama, danışmanlık ve ilgili hizmetler; bilgi hizmetleri
• K65 Sigorta, reasürans ve emeklilik fonları hizmetleri, zorunlu sosyal güvenlik hariç
• M69_M70 Hukuk ve muhasebe hizmetleri; idare merkezi hizmetleri; idari danışmanlık hizmetleri
• M71-Mimarlık ve mühendislik hizmetleri; teknik test ve analiz hizmetleri
• M73-Reklamcılık ve pazar araştırması hizmetleri
• M74_M75-Diğer mesleki, bilimsel ve teknik hizmetler; veterinerlik hizmetleri
• N77-Kiralama ve leasing hizmetleri

Buna karşılık, N79 – Seyahat acentesi, tur operatörü, diğer rezervasyon hizmetleri ve ilgili hizmetler sektörü 2012 yılında dış ticarete konu bir nitelik taşırken, 2023 yılında dış ticarete konu olmayan sektörler arasında yer almıştır.

Türkiye ekonomisi genel olarak değerlendirildiğinde 2012 yılında Türkiye ekonomisinin dış ticarete konu olma derecesi %29,27 iken 2023 yılında %36,63’e yükselmiştir.

Amerikalıların enflasyon ölçümünde esas alınan tüketim sepetinde malların ağırlığı ile, Türkiye’de enflasyon ölçümünde esas alınan tüketim sepetinde malların ağırlığının aşırı derecede farklıdır. Bu tablo karşısında insan ister istemez ölçüm yaklaşımının tutarlılığını ve gerçekliği ne ölçüde yansıttığını sorgulamak zorunda kalmaktadır.

TÜFE Sepetinde ve Üretimde Mallar ve Hizmetlerin Ağırlığı

Türkiye’de TÜFE sepetinin yaklaşık üçte ikisi (%67) mallardan, geri kalan üçte biri (%33) ise hizmetlerden oluşmaktadır. ABD’de ise bunun tam tersi bir yapı söz konusudur: Sepetin yaklaşık üçte biri mallar (Kasım 2023’te %33, Kasım 2024’te %30), üçte ikisi hizmetlerden meydana gelmektedir.

Oysa GSYH bileşimine bakıldığında Türkiye’de sektörlerin toplam katma değerinin yaklaşık %35-40’ı sanayi, inşaat ve tarım-ormancılık-avcılık sektörlerinden sağlanmakta; geri kalan %65-60’sı ise hizmetler ve ticaret sektörleri tarafından üretilmektedir.

Üretim yapısı ağırlıklı olarak hizmet sektörüne dayanırken, enflasyon ölçümünde mal ağırlıklı bir sepet kullanılmaktadır. Oysa bu ekonomi içinde yaşayan herhangi biri, birkaç saniye durup düşündüğünde, tüketim sepetimizde malların %70, hizmetlerin ise yalnızca %30 ağırlığa sahip olduğunu iddia etmenin gerçeklikle bağdaşmadığını kolaylıkla fark eder.

Bu noktada bir parantez açarak, dış ticarete konu olan mallar ve hizmetler ile dış ticarete konu olmayan mallar ve hizmetler arasındaki ayrımı kısaca ele almak gerekir. Bu ayrım, hem üretim yapısının hem de enflasyon dinamiklerinin doğru okunabilmesi açısından temel önemdedir.

Dış Ticarete Konu Olan Mallar ve Hizmetler

Dış ticarete konu olan mallar ve hizmetler ihracatı veya ithalatı yapılan ya da iç talebin genişliğinden dolayı ihracatı yapılamayan veya ithal ikameci bir uzmanlaşma sebebiyle ithalatı yapılamayan mallardır. Bu tür mallar ve hizmetlerin en temel özelliği fiyatlarının dünya arz ve talebine göre belirlenmesidir. Başka bir deyişle bu malların fiyatları üzerinde küçük bir ülkenin yurtiçi arz ve talebinin bir etkisi yoktur. Bu malların yurtiçi talebi azalır (artar) ise yurtiçi piyasalarda oluşan arz fazlalığı (eksikliği) dünya fiyatlarından ihraç (ithal) edilebileceği için, bu mallara ilişkin yurtiçi arz ve talep değişimleri ihracat ve ithalattaki değişimlerle dengelenebilmektedir.

Dış Ticarete Konu Olmayan Mallar ve Hizmetler

Dış ticarete konu olmayan mallar ve hizmetler, ihracatı ya da ithalatı yapılmayan ya da yapılamayan mallardır. Bu mallar ve hizmetler sadece üretildikleri ekonomilerde tüketilir. Bu nedenler söz konusu malların ve hizmetlerin fiyatları uluslararası piyasalarda değil, her ülkenin kendi iç arz ve talep koşulları tarafından belirlenir.

Türkiye’de Enflasyon

Hatırlanacağı üzere, yukarıda Türkiye’de TÜFE sepetinin —gerçeklikten uzak bir biçimde— %67’sinin mallardan, kalan %33’ünün ise hizmetlerden oluştuğu belirtilmiştir. Bu uyumsuz yapı, döviz kurunda bir artış yaşandığında, —genel olarak dış ticarete konu nitelikte olan— malların fiyatlarının da hızla yükselmesine yol açmaktadır. Zira dış ticarete konu olan mallar ve hizmetlerin ulusal para birimi cinsinden fiyatları küresel piyasalardaki döviz cinsinden fiyatlar (ulaşım maliyeti, ülkeye özgü vergiler vb. eklendikten sonra) ile döviz kurunun çarpımıdır. Böyle bir durumda enflasyon mallar üzerinden yükselmektedir; buna karşılık genel olarak yurt içi arz ve talep dinamiklerine bağlı olan hizmet fiyatlarındaki görece daha yavaş artışlar yeterince temsil edilmemektedir. Sonuç döviz kurunda yaşanan bir artışın ardından ölçülen enflasyon oranı, Türkiye ekonomisinin fiilî ve gerçekçi enflasyon oranının üzerinde gerçekleşmektedir. Tersi durumda da yani döviz kurunda yaşanan bir düşüşün ardından ölçülen enflasyon oranı Türkiye ekonomisinin fiilî ve gerçekçi enflasyon oranının altında gerçekleşmektedir.

TÜFE Sepetinin Ters Ağırlıklandırması Kabulu Altında Enflasyon Oranı*

TÜFE sepetinde X malların ağırlığını temsil ettiğinde, hizmetlerin ağırlığı 1−X olarak tanımlanır. Bu durumda genel enflasyon, mal ve hizmet enflasyonlarının ağırlıklı ortalamasıdır:

$$X \cdot \text{Mallar Enflasyonu (M)} + (1 – X) \cdot \text{Hizmetler Enflasyonu (H)} = \text{Genel Enflasyon (E)}$$

Bu eşitlik açıldığında,$$X \cdot M + H – X \cdot H = E$$

ya da eşdeğer biçimde,$$X \cdot M – X \cdot H = E – H$$

şeklinde yazılabilir. Buradan X yalnız bırakıldığında,$$X = \frac{E – H}{M – H}$$

ifadesi elde edilir. Buradaki X, TÜFE sepetindeki bir önceki döneme (t−1) ait mallar ağırlığını temsil etmektedir.

X’in TÜFE sepetinde malların değil hizmetlerin ağırlığını, 1−X’in ise hizmetlerin değil malların ağırlığını temsil ettiği varsayıldığında, bu ters ağırlıklandırma altında hesaplanan enflasyon oranı aşağıdaki grafikte Enflasyon* olarak gösterilmektedir.

Eylül 2022’de dolar kuru bir önceki yılın aynı ayına göre %114,8 artarken, TÜİK tarafından açıklanan enflasyon oranı %83,5 düzeyinde gerçekleşmiştir. Aynı dönemde ters ağırlıklandırma yöntemiyle hesaplanan Enflasyon* oranı ise %67,9 olarak bulunmuştur.

Mayıs 2023’te dolar kurunun yıllık artışı %26’ya gerilerken, yıllık TÜİK-Enflasyon oranı %39,6 olmuş; ters ağırlıklandırma ile hesaplanan Enflasyon* oranı ise %49,7 seviyesinde gerçekleşmiştir.

Kasım 2025’e gelindiğinde dolar kurunun yıllık değişimi %22,7’ye gerilerken, TÜİK-Enflasyon oranı %31,1’e düşmüştür. Buna karşılık Enflasyon* oranı, TÜİK-Enflasyon oranının üzerinde kalarak %39,5 düzeyinde gerçekleşmiştir.

Ekonomik Sonuçlar

Türkiye’de TÜFE sepetinde malların ağırlığının yüksek olması, dış ticarete konu olan mal ve hizmetlerin payını da artırmakta; bu durum enflasyonu küresel fiyatlara ve döviz kuruna daha bağımlı hâle getirmektedir. Bu nedenle Türkiye’de enflasyonla mücadele, fiilen döviz kuru ile mücadeleye dönüşmektedir.

Bu çerçevede, “enflasyonla mücadele” adı altında uygulanan politikaların fiilî yükü büyük ölçüde sanayi başta olmak üzere dış ticarete konu olan sektörlerin üzerinde kalmaktadır. Zira bu sektörlerde faaliyet gösteren firmaların çıktı fiyatları, esas olarak küresel fiyatlar ve döviz kuru tarafından belirlenmektedir. Dolayısıyla bu yapı, enflasyonla mücadeleyi giderek sanayi ürünlerinin fiyatlarını baskılamaya yönelik bir politikaya dönüştürmektedir.

Mevcut enflasyon sepetinin ağrılıkları Türkiye’nin sanayileşmesi için döviz kurunu bir politika aracı olarak kullanımını nerdeyse imkansız hale getirmektedir.

Buradaki temel sorun, Türkiye ekonomisinin dış ticarete konu olma derecesinin yüksekliğidir ancak TÜFE sepetindeki mallar ağırlığı da sorunu daha da ağırlaştırmaktadır. Hizmet ağırlıklı bir ekonomi, mal ağırlıklı bir enflasyon sepeti üzerinden yönetilmeye çalışılmaktadır. Bu tercih, bilinçli olsun ya da olmasın, sanayiyi yapısal olarak dezavantajlı bir konuma itmekte; fiyat istikrarı adına üretim ve yatırım kapasitesini aşındırmaktadır.

Bu nedenle Türkiye ekonomisinde, ihracatçılar için farklı döviz kuru uygulamaları, ihracatçılara yönelik görece düşük faiz oranları ve ihracatçıların kredi kısıtlamalarından muaf tutulması gibi seçici politikalara başvurulduğu görülmektedir.

Özetle, mevcut çerçevede enflasyonla mücadele edebilmek için sanayileşmenin baskılanması gerektiği sonucu ortaya çıkmaktadır. Ancak Türkiye ekonomisi sanayileşmeyi baskılayabilecek bir yapıya sahip değildir. Zira sanayi sektörünü baskılamanın dozu kaçtığında, bu durum döviz kuru patlaması üzerinden yeniden enflasyona yol açmaktadır.

Böyle bir yapıda Türkiye’de “enflasyonla mücadele” olarak adlandırılan süreç, Paul Baran’ın ifadesiyle, “Domuzu pişirmek için evi yakmayı salık veren adamın tutumunu andırıyor. Fakat işin kötüsü böyle bir süreç içinde <domuz da pişmiş olmuyor.>”

Tez çalışmamda, 2012 Girdi-Çıktı Tablolarından hareketle yaptığım hesaplamalara göre, hanehalkı nihai tüketim harcamalarının %47,27’si dış ticarete konu olan mal ve hizmetlerden oluşmaktadır. Özellikle vurgulanmalıdır ki bu oran yalnızca malları değil, niteliksel olarak dış ticarete konu olan mal ve hizmetlerin tamamını kapsamaktadır.

TÜFE sepetinde malların ağırlığının %50 olduğu varsayımı altında hesaplanan enflasyon oranı aşağıdaki grafikte gösterilmektedir. Elde edilen sonuçlar ihmal edilebilir düzeyde değildir. Dahası, enflasyon oranının daha düşük gerçekleşmesi, hizmetler sektöründe de daha sınırlı fiyat artışlarına yol açabilir. Bu durum, aşağıdaki grafikte yer alan %50 mal ağırlıklı enflasyon oranının gerçekte daha da düşük gerçekleşmesine neden olabilir.

Oysa burada sunulan grafik, yaklaşık %70 mal ağırlıklı bir TÜFE sepeti üzerinden gerçekleşmiş enflasyon oranının, %50 mal ağırlığı varsayımıyla yeniden hesaplanmış bir gösteriminden ibarettir.

TÜFE sepetinde malların ve hizmetlerin ağırlıklarının “doğru” biçimde tespit edilmesi, ekonomi yönetiminin döviz kuru ve faiz oranı yönetiminde elini önemli ölçüde güçlendirecektir. Bu güçlenmenin yıllara yayılan etkilerinin ise, Türkiye’nin sanayileşme sürecine ve enflasyonla mücadele kapasitesine kayda değer katkılar sunması beklenmektedir.

Gerçekleşmiş verilerden hareketle dönüştürülerek elde edilen enflasyon oranları dahi ihmal edilebilir düzeyde değilken, TÜFE sepeti ağırlıklarının gerçeklikle daha uyumlu biçimde yeniden tanımlandığı bir yapıda, ortaya çıkacak sonuçların hiçbir biçimde ihmal edilemeyeceği açıktır.

Nominal İhracat, İthalat ve Dış Ticaret Açığı

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yayımlanan dış ticaret istatistiklerine göre, Ekim 2025 itibarıyla yıllık (12 aylık birikimli) ithalat, bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla 21 milyar dolar artarak 340,1 milyar dolardan 361,1 milyar dolara yükselmiştir. Aynı dönemde ihracat ise 8 milyar dolar artış göstererek 262,1 milyar dolardan 270,1 milyar dolara ulaşmıştır.

İthalatın yıllık değişimine bakıldığında; Ekim 2022’de 97,45 milyar dolar, Ekim 2023’te 10,8 milyar dolar artış yaşanmış, Ekim 2024’te ise 27,1 milyar dolarlık bir düşüş kaydedilmiştir.

Ancak burada temel bir soru gündeme gelmektedir: Bu değişimler reel mi? Bir başka ifadeyle, ithalat ve ihracattaki bu artış ve azalışlar, gerçekten yapılan işlem hacmindeki değişimlerden mi kaynaklanmaktadır, yoksa fiyat hareketlerinin etkisiyle mi bu rakamlar ortaya çıkmaktadır?

Aşağıdaki grafiklerde; yıllar itibarıyla nominal ihracat ve ithalat değerleri ile dış ticaret açığındaki gelişmeler izlenmektedir. 2022-2023 dönemindeki güçlü ithalat artışı, 2024’te yerini belirgin bir düşüşe bırakırken, ihracat tarafında istikrarlı bir artış eğilimi gözlenmektedir. Dış ticaret açığı ise 2023’te tarihi zirveye çıkmış, 2024 ve 2025’te ise sınırlı bir iyileşme göstermiştir.

İhracat ve İthalat Fiyatlarının İhracat ve İthalat Değişimine Etkisi

Türkiye ekonomisinde dış ticaret rakamları, görünürdeki nominal değişimlerin ötesinde, fiyat ve miktar etkilerinin ayrıştırılmasıyla daha sağlıklı analiz edilebilir. Son dönemdeki gelişmeler, ithalat ve ihracat kalemlerinde fiyatların ve miktarların dış ticaret dengesi üzerindeki farklılaştırıcı etkilerini net biçimde ortaya koymaktadır.

İthalat Fiyatları ve Miktarlarının İthalat Üzerindeki Etkisi

Ekim 2025’te ithalat fiyatları, yıllık ithalatı 16,1 milyar dolar artırırken; ithalat miktarındaki artış da, ithalatı 4,9 milyar dolar artırdı. Başka bir ifadeyle, Türkiye ekonomisinin reel ithalatı 4,9 milyar dolar artarken, ithalat fiyatlarındaki yükseliş nedeniyle de toplam ithalat 16,1 milyar dolar artmış ve bu iki etkinin bileşkesi olarak yıllık ithalat 21 milyar dolar yükselmiştir (ayrıştırılamayan 0,2 milyar dolar ve ithalat değerine göre hata -0,1 milyar dolar olarak kaydedilmiştir).

İhracat Fiyatları ve Miktarlarının İhracat Üzerindeki Etkisi

Benzer şekilde, ihracat fiyatları ihracatı 9,1 milyar dolar artırırken, ihracat miktarındaki azalış ise ihracatı 0,7 milyar dolar düşürdü. Fiyatlardaki artış ihracat değerini yukarı çekse de, reel ihracat ihracat değerine negatif katkı yapmıştır.

Küresel Fiyatların Net İhracata Etkisi

Sonuç olarak, küresel fiyat hareketleri net ihracatı 4,2 milyar dolar artırıken, yani dış ticaret açığını aynı tutarda azaltırken; reel net ihracat ise net ihracatı 16,8 milyar dolar düşürmüştür.

Reel İhracat, İthalat ve Dış Ticaret Açığının Gelişimi

Ekim 2014 baz alınarak (yani bu dönemde nominal ihracatın reel ihracata, nominal ithalatın reel ithalata eşit olduğu varsayımıyla), bir önceki yıla zincirlenerek oluşturulan reel ihracat ve ithalat serileri, dönemler arası fiyat etkilerinden arındırılmış şekilde dış ticaretin gerçek hacim dinamiklerini ortaya koymaktadır.

Aşağıdaki grafikte, yıllar itibarıyla Ekim 2014’e göre reel ihracat ve reel ithalat değerlerinin gelişimi gösterilmektedir. Buna göre, reel ithalat uzun süreli bir artış trendi sergilerken, reel ihracatta da 2021 sonrası hızlı bir ivme dikkat çekmektedir. Ancak, 2023 ve 2024 yıllarında ihracat artışı yatay bir görünüme bürünmüş, ithalat ise göreli olarak daha yüksek seviyede kalmıştır.

Aşağıdaki grafikte ise, yine Ekim 2014 bazlı reel seriler üzerinden dış ticaret açığı (reel net ihracat) izlenmektedir.