Düşük faiz döneminde gözlenen enflasyon, tüketici kredilerinin desteklediği bir tüketim enflasyonu değildi. Zira bu dönemde tüketici kredileri miktarsal kısıtlamalara tabi tutulmuş ve bireysel borçluluk zaten gerilemişti. Nitekim 2021–2023 döneminde bireysel borçluluk yaklaşık yarı yarıya azalmıştı. 2021 yılında bireysel kredilerin GSYH’ye oranı %10,8 iken, bu oran 2022’de %7,3’e, 2023’te ise %5,7’ye düşmüştü.

Yüksek faiz dönemine geçildiğinde —2018 yılında olduğu gibi— talebin sert biçimde daralmaması ve ekonominin bir krize sürüklenmemesi, esasen yüksek faizle yapılması “beklenen” ya da “inanılan” sıkılaştırmanın daha önce düşük faiz ortamında fiilen gerçekleştirilmiş olmasından kaynaklanmaktadır. Nitekim yukarıda da belirtildiği üzere, 2023 yılında %5,7 olan bireysel borçluluk oranı, yüksek faiz dönemini kapsayan 2024 yılında yüzde 1 puanlık bir gerilemeyle %4,7’ye düşmüş, 2025 yılında ise %4,7 seviyesinde kalmıştır.

Oysa 2014 yılında %14 seviyesinde olan bireysel borçluluk oranı 2017 yılında %13’e gerilmişti. 2018 yılında ise bireysel borçluluk oranı ekonomik daralmanın GSYH üzerindeki etkisiyle birlikte 2018 yılında yüzde 2,2 puanlık düşüşle %10,8’e gerilemişti ve 2019 yılında da %10,9 düzeyinde gerçekleşmişti. Farklı bir şekilde ifade etmek gerekirse, bireysel kredilerdeki yıllık değişimin GSYH’ye oranı 2017 yılında %1,9 iken, bu oran 2018 yılında %0,1’e kadar gerilemiştir. Buna karşılık aynı oran 2022 yılında %2 düzeyindeyken, 2023’te %1,6’ya, 2024’te ise %1,2’ye düşmüştür.

Krediler kısıtlandığında, kredinin fiyatının (faiz oranının) ne olduğunun önemi büyük ölçüde ortadan kalkar. Dolayısıyla, ekonomide düşük faiz döneminde tüketici kaynaklı bir talep enflasyonu söz konusu olmuş olsa dahi, uygulanan miktarsal kısıtlamalar yoluyla bu tür bir enflasyonist baskı zaten büyük ölçüde sönümlenmişti. Bu nedenle yüksek faiz politikasına geçildiğinde, bu alanda elde edilebilecek kayda değer ilave bir “kazanç alanı” fiilen kalmamıştı.

2017 yılında hanehalkı nihai tüketiminin GSYH içindeki payı %53,56 iken, 2018’in son çeyreği ile 2019’un ilk iki çeyreğinde yaşanan ekonomik daralmaya rağmen —paydadaki gerileme, oranı yukarı yönlü destekler— 2018 yılında sadece %53,75’e yükselmiş, 2019 yılında ise %53,39’a gerilemiştir. Buna karşılık 2023 yılında %54,74 olan hanehalkı nihai tüketiminin GSYH’ye oranı, ekonomik büyümeye rağmen —paydadaki artış, oranı aşağı yönlü destekler— 2024’te %54,66’ya, 2025’te ise %54,63’e düşmüştür.

Amerikalıların enflasyon ölçümünde esas alınan tüketim sepetinde malların ağırlığı ile, Türkiye’de enflasyon ölçümünde esas alınan tüketim sepetinde malların ağırlığının aşırı derecede farklıdır. Bu tablo karşısında insan ister istemez ölçüm yaklaşımının tutarlılığını ve gerçekliği ne ölçüde yansıttığını sorgulamak zorunda kalmaktadır.

TÜFE Sepetinde ve Üretimde Mallar ve Hizmetlerin Ağırlığı

Türkiye’de TÜFE sepetinin yaklaşık üçte ikisi (%67) mallardan, geri kalan üçte biri (%33) ise hizmetlerden oluşmaktadır. ABD’de ise bunun tam tersi bir yapı söz konusudur: Sepetin yaklaşık üçte biri mallar (Kasım 2023’te %33, Kasım 2024’te %30), üçte ikisi hizmetlerden meydana gelmektedir.

Oysa GSYH bileşimine bakıldığında Türkiye’de sektörlerin toplam katma değerinin yaklaşık %35-40’ı sanayi, inşaat ve tarım-ormancılık-avcılık sektörlerinden sağlanmakta; geri kalan %65-60’sı ise hizmetler ve ticaret sektörleri tarafından üretilmektedir.

Üretim yapısı ağırlıklı olarak hizmet sektörüne dayanırken, enflasyon ölçümünde mal ağırlıklı bir sepet kullanılmaktadır. Oysa bu ekonomi içinde yaşayan herhangi biri, birkaç saniye durup düşündüğünde, tüketim sepetimizde malların %70, hizmetlerin ise yalnızca %30 ağırlığa sahip olduğunu iddia etmenin gerçeklikle bağdaşmadığını kolaylıkla fark eder.

Bu noktada bir parantez açarak, dış ticarete konu olan mallar ve hizmetler ile dış ticarete konu olmayan mallar ve hizmetler arasındaki ayrımı kısaca ele almak gerekir. Bu ayrım, hem üretim yapısının hem de enflasyon dinamiklerinin doğru okunabilmesi açısından temel önemdedir.

Dış Ticarete Konu Olan Mallar ve Hizmetler

Dış ticarete konu olan mallar ve hizmetler ihracatı veya ithalatı yapılan ya da iç talebin genişliğinden dolayı ihracatı yapılamayan veya ithal ikameci bir uzmanlaşma sebebiyle ithalatı yapılamayan mallardır. Bu tür mallar ve hizmetlerin en temel özelliği fiyatlarının dünya arz ve talebine göre belirlenmesidir. Başka bir deyişle bu malların fiyatları üzerinde küçük bir ülkenin yurtiçi arz ve talebinin bir etkisi yoktur. Bu malların yurtiçi talebi azalır (artar) ise yurtiçi piyasalarda oluşan arz fazlalığı (eksikliği) dünya fiyatlarından ihraç (ithal) edilebileceği için, bu mallara ilişkin yurtiçi arz ve talep değişimleri ihracat ve ithalattaki değişimlerle dengelenebilmektedir.

Dış Ticarete Konu Olmayan Mallar ve Hizmetler

Dış ticarete konu olmayan mallar ve hizmetler, ihracatı ya da ithalatı yapılmayan ya da yapılamayan mallardır. Bu mallar ve hizmetler sadece üretildikleri ekonomilerde tüketilir. Bu nedenler söz konusu malların ve hizmetlerin fiyatları uluslararası piyasalarda değil, her ülkenin kendi iç arz ve talep koşulları tarafından belirlenir.

Türkiye’de Enflasyon

Hatırlanacağı üzere, yukarıda Türkiye’de TÜFE sepetinin —gerçeklikten uzak bir biçimde— %67’sinin mallardan, kalan %33’ünün ise hizmetlerden oluştuğu belirtilmiştir. Bu uyumsuz yapı, döviz kurunda bir artış yaşandığında, —genel olarak dış ticarete konu nitelikte olan— malların fiyatlarının da hızla yükselmesine yol açmaktadır. Zira dış ticarete konu olan mallar ve hizmetlerin ulusal para birimi cinsinden fiyatları küresel piyasalardaki döviz cinsinden fiyatlar (ulaşım maliyeti, ülkeye özgü vergiler vb. eklendikten sonra) ile döviz kurunun çarpımıdır. Böyle bir durumda enflasyon mallar üzerinden yükselmektedir; buna karşılık genel olarak yurt içi arz ve talep dinamiklerine bağlı olan hizmet fiyatlarındaki görece daha yavaş artışlar yeterince temsil edilmemektedir. Sonuç döviz kurunda yaşanan bir artışın ardından ölçülen enflasyon oranı, Türkiye ekonomisinin fiilî ve gerçekçi enflasyon oranının üzerinde gerçekleşmektedir. Tersi durumda da yani döviz kurunda yaşanan bir düşüşün ardından ölçülen enflasyon oranı Türkiye ekonomisinin fiilî ve gerçekçi enflasyon oranının altında gerçekleşmektedir.

TÜFE Sepetinin Ters Ağırlıklandırması Kabulu Altında Enflasyon Oranı*

TÜFE sepetinde X malların ağırlığını temsil ettiğinde, hizmetlerin ağırlığı 1−X olarak tanımlanır. Bu durumda genel enflasyon, mal ve hizmet enflasyonlarının ağırlıklı ortalamasıdır:

$$X \cdot \text{Mallar Enflasyonu (M)} + (1 – X) \cdot \text{Hizmetler Enflasyonu (H)} = \text{Genel Enflasyon (E)}$$

Bu eşitlik açıldığında,$$X \cdot M + H – X \cdot H = E$$

ya da eşdeğer biçimde,$$X \cdot M – X \cdot H = E – H$$

şeklinde yazılabilir. Buradan X yalnız bırakıldığında,$$X = \frac{E – H}{M – H}$$

ifadesi elde edilir. Buradaki X, TÜFE sepetindeki bir önceki döneme (t−1) ait mallar ağırlığını temsil etmektedir.

X’in TÜFE sepetinde malların değil hizmetlerin ağırlığını, 1−X’in ise hizmetlerin değil malların ağırlığını temsil ettiği varsayıldığında, bu ters ağırlıklandırma altında hesaplanan enflasyon oranı aşağıdaki grafikte Enflasyon* olarak gösterilmektedir.

Eylül 2022’de dolar kuru bir önceki yılın aynı ayına göre %114,8 artarken, TÜİK tarafından açıklanan enflasyon oranı %83,5 düzeyinde gerçekleşmiştir. Aynı dönemde ters ağırlıklandırma yöntemiyle hesaplanan Enflasyon* oranı ise %67,9 olarak bulunmuştur.

Mayıs 2023’te dolar kurunun yıllık artışı %26’ya gerilerken, yıllık TÜİK-Enflasyon oranı %39,6 olmuş; ters ağırlıklandırma ile hesaplanan Enflasyon* oranı ise %49,7 seviyesinde gerçekleşmiştir.

Kasım 2025’e gelindiğinde dolar kurunun yıllık değişimi %22,7’ye gerilerken, TÜİK-Enflasyon oranı %31,1’e düşmüştür. Buna karşılık Enflasyon* oranı, TÜİK-Enflasyon oranının üzerinde kalarak %39,5 düzeyinde gerçekleşmiştir.

Ekonomik Sonuçlar

Türkiye’de TÜFE sepetinde malların ağırlığının yüksek olması, dış ticarete konu olan mal ve hizmetlerin payını da artırmakta; bu durum enflasyonu küresel fiyatlara ve döviz kuruna daha bağımlı hâle getirmektedir. Bu nedenle Türkiye’de enflasyonla mücadele, fiilen döviz kuru ile mücadeleye dönüşmektedir.

Bu çerçevede, “enflasyonla mücadele” adı altında uygulanan politikaların fiilî yükü büyük ölçüde sanayi başta olmak üzere dış ticarete konu olan sektörlerin üzerinde kalmaktadır. Zira bu sektörlerde faaliyet gösteren firmaların çıktı fiyatları, esas olarak küresel fiyatlar ve döviz kuru tarafından belirlenmektedir. Dolayısıyla bu yapı, enflasyonla mücadeleyi giderek sanayi ürünlerinin fiyatlarını baskılamaya yönelik bir politikaya dönüştürmektedir.

Mevcut enflasyon sepetinin ağrılıkları Türkiye’nin sanayileşmesi için döviz kurunu bir politika aracı olarak kullanımını nerdeyse imkansız hale getirmektedir.

Buradaki temel sorun, Türkiye ekonomisinin dış ticarete konu olma derecesinin yüksekliğidir ancak TÜFE sepetindeki mallar ağırlığı da sorunu daha da ağırlaştırmaktadır. Hizmet ağırlıklı bir ekonomi, mal ağırlıklı bir enflasyon sepeti üzerinden yönetilmeye çalışılmaktadır. Bu tercih, bilinçli olsun ya da olmasın, sanayiyi yapısal olarak dezavantajlı bir konuma itmekte; fiyat istikrarı adına üretim ve yatırım kapasitesini aşındırmaktadır.

Bu nedenle Türkiye ekonomisinde, ihracatçılar için farklı döviz kuru uygulamaları, ihracatçılara yönelik görece düşük faiz oranları ve ihracatçıların kredi kısıtlamalarından muaf tutulması gibi seçici politikalara başvurulduğu görülmektedir.

Özetle, mevcut çerçevede enflasyonla mücadele edebilmek için sanayileşmenin baskılanması gerektiği sonucu ortaya çıkmaktadır. Ancak Türkiye ekonomisi sanayileşmeyi baskılayabilecek bir yapıya sahip değildir. Zira sanayi sektörünü baskılamanın dozu kaçtığında, bu durum döviz kuru patlaması üzerinden yeniden enflasyona yol açmaktadır.

Böyle bir yapıda Türkiye’de “enflasyonla mücadele” olarak adlandırılan süreç, Paul Baran’ın ifadesiyle, “Domuzu pişirmek için evi yakmayı salık veren adamın tutumunu andırıyor. Fakat işin kötüsü böyle bir süreç içinde <domuz da pişmiş olmuyor.>”

Tez çalışmamda, 2012 Girdi-Çıktı Tablolarından hareketle yaptığım hesaplamalara göre, hanehalkı nihai tüketim harcamalarının %47,27’si dış ticarete konu olan mal ve hizmetlerden oluşmaktadır. Özellikle vurgulanmalıdır ki bu oran yalnızca malları değil, niteliksel olarak dış ticarete konu olan mal ve hizmetlerin tamamını kapsamaktadır.

TÜFE sepetinde malların ağırlığının %50 olduğu varsayımı altında hesaplanan enflasyon oranı aşağıdaki grafikte gösterilmektedir. Elde edilen sonuçlar ihmal edilebilir düzeyde değildir. Dahası, enflasyon oranının daha düşük gerçekleşmesi, hizmetler sektöründe de daha sınırlı fiyat artışlarına yol açabilir. Bu durum, aşağıdaki grafikte yer alan %50 mal ağırlıklı enflasyon oranının gerçekte daha da düşük gerçekleşmesine neden olabilir.

Oysa burada sunulan grafik, yaklaşık %70 mal ağırlıklı bir TÜFE sepeti üzerinden gerçekleşmiş enflasyon oranının, %50 mal ağırlığı varsayımıyla yeniden hesaplanmış bir gösteriminden ibarettir.

TÜFE sepetinde malların ve hizmetlerin ağırlıklarının “doğru” biçimde tespit edilmesi, ekonomi yönetiminin döviz kuru ve faiz oranı yönetiminde elini önemli ölçüde güçlendirecektir. Bu güçlenmenin yıllara yayılan etkilerinin ise, Türkiye’nin sanayileşme sürecine ve enflasyonla mücadele kapasitesine kayda değer katkılar sunması beklenmektedir.

Gerçekleşmiş verilerden hareketle dönüştürülerek elde edilen enflasyon oranları dahi ihmal edilebilir düzeyde değilken, TÜFE sepeti ağırlıklarının gerçeklikle daha uyumlu biçimde yeniden tanımlandığı bir yapıda, ortaya çıkacak sonuçların hiçbir biçimde ihmal edilemeyeceği açıktır.

Türkiye’nin Döviz Kuru Politikası: Tarihsel Çerçeve

1960’lı yıllara ilişkin literatür incelendiğinde, Türkiye ekonomisinde döviz kurunun görece değerli tutulduğunu görmek mümkündür. Bu politika tercihi, özellikle yatırımların maliyetini düşürme amacına dayandırılmaktadır. İthal makine, ekipman ve hammadde gibi yatırım girdilerinin daha düşük maliyetle temin edilmesi sayesinde, gerekli yatırımların daha düşük finansal yükle gerçekleştirilebileceği varsayılmıştır. Bu çerçevede, değerli döviz kuru politikasının yatırımcılar açısından dolaylı bir teşvik mekanizması işlevi gördüğü ileri sürülmektedir.

Döviz kuru tartışmalarında dikkate alınması gereken ikinci önemli husus ise, enflasyon ile kur arasındaki ilişkinin zaman içinde yön değiştirmiş olmasıdır. Geçmişte enflasyon oranları döviz kurunu belirleyen temel faktörlerden biri iken, günümüzde ağırlıklı olarak döviz kuru hareketleri enflasyon dinamiklerini şekillendirmektedir.

Genel olarak değerlendirildiğinde, Türkiye Cumhuriyet tarihi boyunca derecesi dönemlere göre değişmekle birlikte düşük döviz kuru, başka bir ifadeyle değerli TL politikası ağırlıklı olarak uygulanmıştır. Ancak bu politikanın yoğunluğu 2000’li yılların başından itibaren belirgin biçimde artmış, 2013 sonrasında ise kademeli olarak azalmaya başlamıştır.

Göreli Fiyatlar ve Reel Döviz Kuru Göstergeleri

Bu tarihsel eğilimin nicel karşılığı, reel döviz kuru niteliği taşıyan göreli fiyat göstergelerinde açık biçimde gözlenmektedir. Bu bağlamda, imalat sanayi hariç GSYH fiyatlarının imalat sanayi fiyatlarına oranı şeklinde hesaplanabilecek olan imalat sanayi göreli fiyatları dikkat çekmektedir.

Söz konusu oran 2021 yılında 1,37 düzeyine yükselmiş, 2022 yılında da bu seviyesini korumuştur. Buna karşılık 2023 yılında belirgin bir gerileme yaşanmış, oran yaklaşık 1,21 düzeyine düşmüş ve 2024 yılında 1,06 seviyesine kadar gerilemiştir. Bu gelişme, göreli fiyat yapısında kısmi bir normalleşmeye işaret etmekle birlikte, uzun dönemli eğilimin halen önemli ölçüde devam ettiğini göstermektedir.

Türkiye’nin Döviz Kuru Politikası: Çeyreklik Analiz (1996-Q1 – 2025-Q3)

Aşağıdaki grafik, yukarıda sunulan göstergeden önemli bir noktada ayrışmaktadır. Üstteki analizde paydada imalat sanayi hariç GSYH yer alırken, bu grafikte GSYH’den üretim üzerindeki vergiler çıkarılarak elde edilen ve sanayi hariç sektörlerin katma değerleri toplamı kullanılmaktadır.

Grafik çeyreklik frekansta hazırlanmış olmakla birlikte, görsel sadeliği sağlamak amacıyla zaman ekseni yıllık olarak gösterilmiştir. Bu nedenle grafikte yer alan değerlerin, çeyreklik verilerden türetilmiş yıllıklandırılmış (dört çeyrek kümülatif) seriler olduğu özellikle vurgulanmalıdır.

Bu çerçevede, 2022 yılı ikinci çeyreğinde yıllıklandırılmış göreli fiyat 1,47 düzeyindeyken, 2025 yılı üçüncü çeyreğinde 0,97 seviyesine kadar gerilemiştir. Buna rağmen göreli fiyatlar, 2013 yılının son çeyreğinde 1 seviyesinin üzerine çıkmış ve 2025 yılı üçüncü çeyreğine kadar uzun bir süre bu seviyenin üzerinde kalmayı sürdürmüştür.

Bu görünüm, 2013 sonrasında Türkiye ekonomisinde göreli fiyat yapısının uzun bir dönem boyunca imalat sanayi lehine şekillendiğine; imalat sanayi fiyatlarının imalat dışı sektörlere kıyasla daha hızlı arttığı ve bunun da imalat sanayinin göreli kârlılığını yükselttiğine işaret etmektedir. Ancak bugün ise göreli fiyatların yapısının imalat sanayi aleyhine, dolayısıyla üretim yapısını ve sanayileşme dinamiklerini zorlayacak bir biçimde şekillendiğine işaret etmektedir.

Bugün yüksek enflasyon koşulları altında, imalat sanayi aleyhine oluşan düşük göreli fiyat yapısının sürdürülebilirliği ilk bakışta tartışmaya değer görülmeyebilir; ancak ekonomik süreçlerin seyri, bu tartışmayı kaçınılmaz biçimde yeniden gündeme getirecektir. Yüksek faiz–düşük kur politikası, ulusal para cinsinden mal fiyatlarına görece bir istikrar kazandırarak mal enflasyonunu aşağı çekerken, dış ticarete konu olmayan mal ve hizmet fiyatlarında enflasyonun daha yavaş gerilemesi, imalat sanayinde kullanılan bu tür girdiler üzerinden üretim maliyetlerini artırmaktadır.

Asıl önemli olan, tek başına fiyat istikrarı değil; Türk sanayileşmesini ve kalkınmasını teşvik edecek bir göreli fiyat düzeyinde sağlanan fiyat istikrarıdır. Göreli fiyatların imalat sanayi aleyhine düşük seyrettiği bir ortamda tek haneli enflasyonlara ulaşılsa da bunu kalıcı hâle getirmenin mümkün olmadığını, son yirmi yıllık deneyim bize açık biçimde göstermiş olmalıdır.

Yüksek kur nedeniyle dolar bazında ücretlerin düşük kalması, ihracatı yalnızca sınırlı ölçüde desteklese de ithal ikameci sanayi ürünleri açısından çok daha belirgin bir rekabet avantajı yaratır. Başka bir ifadeyle, yüksek kurun ortaya çıkardığı düşük dolar bazlı ücret düzeyi, yerli sanayi mallarının ithal muadillerine göre daha cazip hâle gelmesini sağlar; bu da ithalat talebini azaltıcı, buna karşılık yerli sanayi mallarına yönelik talebi artırıcı bir mekanizma doğurur.

Buna karşılık, düşük kur dönemlerinde ortaya çıkan yüksek dolar bazlı ücret düzeyi, yurt içi sanayi mallarına olan talebi artırmak bir yana, ithal ürünlere yönelimi güçlendiren bir fiyat ilişkisi üretir. Böylece düşük kur, ithal mallarla yerli malların mutlak fiyat farklarını düşürerek dışa bağımlılığı artıran bir talep kompozisyonu yaratır.

Ancak kritik bir nokta şudur: Düşük ücret seviyesi, yerli sanayi mallarına yönelik talebi artırmaz. Çünkü düşük ücret düzeyinde, zorunlu dış ticarete konu olmayan mal ve hizmetlere yapılan harcamalar sonrasında sanayi malları talebini destekleyecek bir satın alma gücü çoğu zaman kalmaz. Buna karşılık yüksek ücret düzeyi, iç talebi canlı tutarak sanayi ürünlerine yönelen iç pazar hacmini genişletir.

Bu nedenle, yerli sanayinin güçlenmesi yalnızca kur seviyesinin yarattığı maliyet etkilerine değil, aynı zamanda ücret düzeyinin iç talep üzerindeki belirleyici rolüne bağlıdır. Ekonomik yapı açısından bakıldığında, hem rekabet gücünü artıran mutlak fiyat mekanizması hem de üretimi destekleyen güçlü bir iç talep tabanı birlikte var olduğunda sanayileşme dinamiği sürdürülebilir hale gelir.

Kur artınca sanayi mallarının fiyatı da yükseldiği için “Bu koşullarda sanayi malları talebi nasıl artabilir?” sorusu akla gelebilir. Burada talebi artıran mekanizma, yerli ve ithal mallar arasındaki mutlak fiyat farkından (mutlak fiyat etkisi) kaynaklanan ikame etkisidir. Yüksek kur, ithal ürünlerin yerli muadillerine kıyasla ciddi biçimde fiyat makasını açacağından, tüketici ve üreticiler ithalat talebini kısmaya yönelir. Bu süreç, hem mevcut yerli sanayi mallarına yönelimi artırır hem de ithal ürünlerin ikamesini mümkün kılacak yeni yerli üretimlerin ortaya çıkmasını teşvik eder.

Dolayısıyla talep artışı, mutlak fiyat değişiminden değil, yerli ve ithal mallar arasındaki mutlak fiyat farkından (mutlak fiyat etkisi) ve yeni kur düzeyinin sunduğu satın alma gücüne göre ortaya çıkacak olan yeni yerli ürünlerin sağlayacağı göreli fiyat avantajından kaynaklanır.

Örneğin, dolar kurunun 10 TL olduğu bir durumda yerli A ürününün fiyatı 1.000 TL (100 dolar), ithal B ürününün fiyatı ise 1.500 TL (150 dolar) olsun. Kur 20 TL’ye yükseldiğinde yerli A ürününün fiyatı 2.000 TL’ye, ithal B ürününün fiyatı ise 3.000 TL’ye çıkar. Döviz kuru artışı öncesinde iki ürün arasındaki fark 500 TL iken, artış sonrasında bu fark 1.000 TL’ye yükselmiştir.

Her iki durumda da yerli A ürününün ithal B ürününe göre göreli fiyatı (A/B = 0,66) değişmemiş olsa bile, mutlak fiyat farkının 500 TL’den 1.000 TL’ye çıkması, ithal ürünün bütçe üzerindeki yükünü artırdığı için talebi doğal olarak yerli sanayi mallarına yöneltir.

Ayrıca kur artışı, yalnızca mevcut ürünler arasında bir ikame yaratmakla kalmaz; fiyat yapısının değişmesiyle birlikte yeni yerli ürünlerin piyasaya girmesini ekonomik olarak mümkün kılar. Örneğin 2.500 TL fiyat seviyesinde, ithal B ürününün niteliklerine daha yakın yeni bir yerli C ürününün ortaya çıkması rasyonel hâle gelir. Bu yeni ürün, daha önce ithal ürüne yönelen talebin bir bölümünü kendisine çekerek yerli üretim alanını genişletir.

Bu mekanizma, kur artışının doğrudan talep yaratmasından değil, ithalatın pahalılaşmasıyla açılan rekabet alanının yerli üreticiler tarafından doldurulmasından kaynaklanır.

Türkiye gibi dış ticarete açıklığı yüksek bir ekonomide, döviz kuru artışının dış ticarete konu olmayan mal ve hizmetlerin göreli fiyatlarını (yani dış ticarete konu olan mallar ve hizmetler cinsinden dış ticarete konu olmayan mallar ve hizmetlerin fiyatları) nasıl etkilediği karmaşık bir konudur. Kur yükseldiğinde pek çok sanayici “rekabetçi kur avantajı”ndan faydalanmak ister; oysa artan kur, dış ticarete konu olmayan mal ve hizmetlerin fiyatlarını da yukarı çekebilir.

Eğer dış ticarete konu olmayan mal ve hizmet fiyatları yüksek seyrediyor ve düşürülemiyorsa, sanayicilerin odaklanması gereken asıl konu; döviz kuru artışı değil, bu fiyatların nasıl düşürüleceği ve dış ticarete konu olmayan mallar ve hizmetlere yönelik harcamaların hanehalkı harcamaları içindeki payının nasıl azaltılacağı olmalıdır.

Döviz Kuru Politikasıyla Göreli Fiyat Ayarı Mümkün Mü?

• Dış Ticaret Açıklığı Düşük Ekonomilerde kur artışı, -dış ticarete konu olan mallar ve hizmetlerin fiyatlarını artırdığı için- dış ticarete konu olmayan mallar ve hizmetlerin göreli fiyatını düşürür.
• Türkiye’nin Gerçeği: Mevcut Türkiye ekonomisi, yüksek dış ticaret açıklığı nedeniyle kur yükseldiğinde, dış ticarete konu olan mallar ve hizmetlerle birlikte gecikmeli bir şekilde olsa da dış ticarete konu olmayan mallar ve hizmetlerin fiyatları da artarak, göreli fiyatlar düşedebilir, artadabilir. Bunun yakın dönem somut örneği içinden geçtiğimiz dönemdir. 2021 yılı yüksek kur artışından sonra göreli fiyatlar (yani hizmet fiyatlarının mal fiyatlarına oranı) önce düşmüş sonra da yükselmeye başlamış ve sanayicileri zor duruma sokmuştur.

Sonuç olarak, kuru “ayar”lamak bazı dönemlerde işe yarasa da, dış ticarete açıklığı yüksek olan Türkiye ekonomisinde ters tepkiyle karşılaşmak oldukça mümkündür.

Peki, Sanayiciler Ne Yapmalı?

Verimliliğinizi artırmanızı önermiyorum. Yüksek katma değerli ürün üretin demeyeceğim, yüksek teknolojili ürünler geliştirin demeyeceğim.

Gerçek olalım: Mevcut finansal sistemin yapısı ve Türkiye ekonomisindeki kronik talep baskısı altında bu hedefler temenniden öteye geçmez.

Hiçbir sanayici, bu tür yatırımlar için büyük sermaye riski almaya cesaret edemez. Bu projeler genellikle küçük ölçekli ve deneme niteliğindedir; olgunlaşıp sürdürülebilir hâle gelmeleri on yıllar alır.

Üstelik Türk finans sektörü, bu yatırımları “yatırımın niteliğine uygun” şekilde finanse edemez. Dolayısıyla öz kaynağı yeterince güçlü olmayan yatırımcılar bu süreçte yalnız kalır ve işlerin ilerleyişi oldukça sancılı olur.

“Sanayici lehine göreli fiyatları değiştirmek gerekir.” Burada hemfikiriz. Ancak bu değişimi gerçekleştirirken sanayi mallarına talebi istikrarlı bir biçimde artırmak şarttır. Bunun yolu ise ücretleri düşürmek değil, aksine yükseltmektir.

Sanayici lehine göreli fiyatları düşürmek ile ücret artışı sağlamak, birbirini tamamlayan ve yakından ilişkili iki unsur olarak ele alınmalıdır.

Ücret Artışı ile Neyi Kastediyorum?

Mevcuttan biraz farklı koşullar altındaki 10.000  TL ücret, mevcut koşullar altındaki 10.000 TL ücretten daha yüksek bir refah düzeyi sağlayabilir. Örneğin, işçi bir aile çocuklarını özel okula/kreşe göndererek aylık 5.000 TL ödeme yaptığı bir durumda, Kamunun niteliksel ve niceliksel olarak eğitimi artırmayı amaçlayarak yatırımlarını artırdığı durumda özel okul gereksinimi ortadan kalkar. Bu durumda ailenin zorunlu harcamalar sonrasındaki harcayabileceği para miktarı aylık 5.000 TL artmış olur. Aylık olarak bu 5.000 TL’lik artış hanehalklarının ücret artış baskısını hafifletir.

Bu örnekten hareketle sanayicilerin sorması gereken bazı önemli soruları yok mu?

Hanehalkının temel ihtiyaçları nelerdir? Bu ihtiyaçların hanehalkı bütçesi içindeki payları ne kadardır? Bu temel ihtiyaçların hangileri Kamu yatırımları ile ücretsiz ya da kısmen ücretsiz olarak sağlanabilir?

• Eğitim?
• Sağlık?
• Barınma/Konut?
• Bebek ve Çocuk Bakımı?

SONUÇ

Döviz kuru artışı göreli fiyatları değiştiremiyorsa, kurun yükselmesi sanayiciye ne rekabet avantajı ne de kârlılık artışı sağlar. Üstelik buna ücretlerin baskılanması da eklendiğinde, ücretlilerin satın alma gücü daha da geriler; iç talebin zayıflamasıyla sanayici bu kez pazar daralması ile yüzleşir. Bu koşullar altında kur artışı ne dış pazarda rekabet gücü yaratır ne de iç pazarda talebi destekler; tersine sanayici üzerinde ek bir baskı oluşturur.

Dolayısıyla sanayici açısından belirleyici olan, kurun artması değil, göreli fiyatları gerçekten değiştirebilen bir kur hareketidir.