Ekonomi yönetimi, yerli üreticiyi gümrük duvarlarıyla korurken ihracatı ana motor haline getirmeyi hedefliyor. Ancak bu durum, iç piyasada hayat pahalılığına ve ihracatçının “kolay kâr” için iç pazara yönelme riskine yol açabilir. Mevcut finansman sistemindeki tıkanıklık ise yeni yatırımların önündeki en büyük engel.

İthal İkame ve Hayat Pahalılığı Çıkmazı

Ok yaydan çıktı. Ekonomi yönetiminde artık rota belli: Bir yandan ithal ikameci bir anlayışla yerli üreticiyi gümrük tarifeleriyle korurken, diğer yandan tüm kaynaklarımızı ihracatçıyı desteklemek için seferber ediyoruz. Ancak bu stratejik tercih, beraberinde yapısal bir riski de getiriyor. Yerli üretimi koruma adına yükseltilen maliyetler bizi kaçınılmaz olarak bir hayat pahalılığı sorununa sürüklüyor; bu süreçte ise dar gelirli kesimi hayat pahalılığına karşı korumak bir tercih değil, zorunluluk haline geliyor.

İhracatçı İç Pazara mı Yöneliyor?

Ancak burada temel bir çelişkiyle karşı karşıyayız: İç piyasadaki yüksek gümrük duvarları ve artan fiyatlar, ihracatçıları dış pazarın rekabetçi koşullarıyla uğraşmak yerine, kâr marjı daha yüksek görünen “ithal ikameci” iç pazara yönlendirebilir. İhracatçıyı teşviklerle desteklemek bu eğilimi kırmak için yeterli olacak mı?

Yatırım Şart: Finansman Çıkmazı Nasıl Aşılacak?

Asıl mesele, teorik hedeflerin ötesinde bir kapasite sorunudur. Mevcut üretim hacmi, hedeflenen talebi karşılayamaz hale geldiğinde yeni yatırımlar artık bir tercih değil, kaçınılmaz bir zorunluluktur. Üstelik gümrük tarifelerinin yarattığı yüksek fiyat koruması, yatırımcıyı “ithal ikame” odaklı yeni yatırımlara teşvik edecektir.

Ancak burada devasa bir soru işareti karşımıza çıkıyor: Yatırımın niteliğine uygun vade ve faiz oranında finansman. Bugünkü sıkı para politikası ve finansal sistem içinde, bu gerekli yatırımlar nasıl hayata geçecek? Sermaye maliyetlerinin bu denli yüksek olduğu bir ortamda, üretim kapasitesini artırmak mucizelere mi kalacak? Peki, bu finansal tıkanıklığı aşmak ve sanayiciyi yatırım sahasına geri döndürmek için atılacak bir sonraki adımımız ne olacak?

Bugünün dev ihracatçılarına baktığınızda, aslında dünün o kabuğunu kırmaya çalışan ithal ikameci aktörlerini görürsünüz. Hepsinin kökleri birbirine benzer: Ya babadan kalma yağlı bir atölye ya da üç-beş kişinin omuz omuza verdiği mütevazi bir işletme… Bu firmaları ihracatçı ya da ihracatçı değil diye ayırmak pratik değil, tamamen ideolojik bir yaklaşımdır. Bu tür ayrımlar üzerinden şekillenen uygulamalar, bir noktadan sonra siyasetin başına sorun açar.

Yıllar önce heyecan verici bir proje uygulamaya konuldu. Herkes oldukça umutluydu. Ankara’dan Doğu Anadolu’ya hareket etmeden önce arkadaşlara bu işin yürümeyeceğini söyledim. Şaşkınlıkla nedenini sordular. Ortaya konan kaynağın çok sınırlı, buna karşılık girişimci talebinin son derece yüksek olduğunu ifade ettim. Bu yüzden yaklaşan seçim sürecinde bunun ciddi bir kırgınlık yaratacağını ve siyasetin bunu taşıyamayacağını ekledim.

Sahada bir hafta çalıştık, ardından Ankara’da aylar süren çalışmalar devam etti. Süreç tamamlandı, her şey yolunda görünüyordu. Ancak beklen(me)dik bir gelişme yaşandı: Proje iptal edildi ve farklı bir yapıya dönüştürüldü—bir tür genel teşvik mekanizmasına. Yatırımcılar toplu bir hayal kırıklığı yaşadı. Ama alternatif senaryoda derin bir ayrımcılık hissi oluşacaktı ve bu açıdan bakıldığında siyaset zor ama doğru bir karar vermişti.

Bir yatırımcı,

— Uyudum, uyandım, bir rüya görmüş gibiyim.

Başka bir yatırımcı,

—Şimdi biz bu yatırımları nasıl yapacağız? Lütfen bize bir akıl verin…

Aslında proje son derece nitelikliydi; yatırımcılar büyük bir heyecan içindeydi ve hemen hemen tamamı KOBİ ölçeğindeydi. Kaynak miktarı artırılabilseydi, bu projenin hayata geçirilmesi bugün Doğu ve Güneydoğu’daki KOBİ’lerin yapısını önemli ölçüde farklılaştırabilirdi. Girişimciler para istemiyordu, istedikleri tek şey uygun vade ve finansman imkanıyla makine ve teçhizat yatırımlarıydı ve zaten para da verilmeyecekti bu makinelerin ödemesi yapılacaktı diye hatırlıyorum. Bu girişimler varlarını yoklarını, her şeylerini işlerine yatırmış insanlardı. Çok güzel projeler vardı ama Devlet dışında herhangi bir finansal kuruluş bu projeleri finanse edemezdi.

Sonuç olarak anlatmak istediğim şey şu:

Bir ekonomi politikası ya da proje tasarlanırken ilk sorulması gereken, bunun siyaseten uygulanabilir olup olmadığı ve ne tür siyasi sonuçlar doğuracağıdır. Eğer bu sorulara verilen yanıtlar olumsuzsa, proje mutlaka siyasi gerçekliklerle uyumlu hale getirilmelidir.

Bu hikayeden yıllar sonra…

Başka bir proje…

Ben,

—Bu uygulama talimatını kim yaptı?

Cevap,

—Ne uygulama talimatı, bizim bilgimiz yok. Ne oldu?…

Ben,

— Başımız dertte…

TÜİK verileri, düşük faiz döneminde yatırımların arttığını gösteriyor. Ancak bu artışın ağırlıklı olarak stok birikiminden kaynaklandığı anlaşılıyor. Sermaye yenilemeleri yapılmış, ancak net yatırımlarda kayda değer biçimde yükselme görülmemekte.

Bu durumun nedenleri üzerinde ciddi biçimde durulması gerekiyor. Çünkü bunu kavramadığımızda Devletsiz bir sanayileşme hamlesinin iyimser bir yaklaşımla bile yüzyıllar süreceğini anlarız. Ancak 20-30 yıl gibi kısa sürede radikal bir değişim arzulanıyorsa Teşvikçi Devlet anlayışından çıkıp Girişimci Devlet anlayışına geçmek gerekiyor.

Tek başına Teşvikçi Devlet anlayışıyla sanayileşmenin olmayacağını biz 1923-1929 döneminde zaten anlamıştık.

Teşvikçi Devlet anlayışını tümden terkedilmeli demiyorum. Ama Girişimci Devlet anlayışının tamamlayıcısı olmalı. Burada Girişimci Devlet ile Teşvikçi Devlet anlayışı birlikte giderse Teşvikçi Devlet anlayışı kalkınmaya önemli katkılar sağlayabilir.

Sanayi teşvik sistemimiz esasen yatırım maliyetlerini düşürme anlayışı üzerine kuruludur. Ancak bu yaklaşım, beklenen sonuçları vermediği için son yıllarda ihtiyaç odaklı, ithal ikame mantığıyla şekillenen daha agresif teşvik modelleri görülmektedir. Buna rağmen, bu sistem hâlâ hedeflenen sektörleri yeterince teşvik edememektedir.

Pazarın darlığı bir yana bırakıldığında dahi, Türk finans sistemi bu tür yatırımların hayata geçmesini sağlayacak kapasiteden yoksundur. Dahası, yatırımcı kesim de bu tür uzun vadeli ve yüksek riskli yatırımlara girmekte haklı gerekçelerle isteksiz davranmaktadır.

Dolayısıyla bu yatırımları yapabilecek, hayata geçirebilecek ve sürdürebilecek tek güç Devlettir. Devlet, bir yandan bu yatırımları doğrudan üstlenmeli, diğer yandan da bu yatırımlar için gerekli piyasayı yaratmalıdır. Bununla birlikte, bu alanlarda ihtiyaç duyulan insan kaynağını yetiştirmek de yine devletin üstesinden gelebileceği bir iştir.

Yaklaşık on yıllık gözlem ve araştırmalarımın sonucunda ulaştığım kanaat nettir: Bu süreci başlatacak ve yönetecek aktör Devlettir.

Özel kesim ise bu noktada dürüst olmalıdır. “Yüksek teknoloji” gibi alanlar henüz özel kesimin kendi başına üstesinden gelebileceği alanlar değildir. Devletin öncülüğünde, kamu kurumlarının ihtiyaçlarına göre şekillenen yatırımlar zamanla özel sektörün de bu alanlara yönelmesini sağlayacaktır. Savunma sanayii bunun en somut örneğidir: Devletin öncülüğü ve koordinasyonu sayesinde özel sektör bu alanda giderek artan biçimde yatırım yapmaya başlamıştır.

“Devletçilik” ideolojik bir tercih değil, koşulların dayattığı bir zorunluluktur. Türkiye ekonomisi, geçmişte olduğu gibi bugün de bu gerçeği derinden hissetmektedir. Atatürk, 1935 İzmir Fuarı açış söylevinde bu zorunluluğu şu sözlerle ifade etmiştir:”

“Türkiye’nin tatbik ettiği devletçilik, sosyalizim nazariyatçılarının ileri sürdüğü fikirlerden alınarak tercüme edilmiş bir sistem değildir. Bu, Türkiye’nin ihtiyaçlarından doğmuş, Türkiye’ye has bir sistemdir. Devletçiliğin bizce manası şudur: Fertlerin hususi teşebbüslerini esas tutmak, fakat büyük bir milletin ve geniş bir memleketin bütün ihtiyaçlarını ve birçok yapılamayanları göz önünde tutarak, memleket iktisadiyatını devletin eline almasıdır. Devlet, hususi teşebbüsle yapılmamış olan şeyleri bir an evvel yapmak istedi ve muvaffak oldu. Bizim takip ettiğimiz bu yol, liberalizmden başka bir sistemdir.“

[Sami Güven, 1950’li Yıllarda Türk Ekonomisi Üzerinde Amerikan Kalkınma Reçeteleri, s. 36]

Devletçilik uygulamaları, II. Dünya Savaşı sonrasında azgelişmiş ülkelerde ortak bir yönelim hâline gelmiştir. Bu ülkeleri devletçi politikalara yönelten temel neden ise, kalkınamamanın yarattığı baskıyı aşarak hızlı ve kapsamlı bir kalkınma süreci başlatma zorunluluğuydu.

“24 Haziran 1958 tarihinde New York Times Brezilya’nın (esas itibariyle muhafazakâr bir devlet adamı olan) Başkanı Juscelino Kubitschek’in şu görüşleri ileri sürdüğünü yazmıştır:

Azgelişmiş ülkelerdeki hükümetler, <ideolojik tercihleri> sebebiyle veya <kasten devletçiliğe kayma maksadıyla> değil, fakat sadece <durumun gerektirdiği bir zorunluluk olarak>” sanayileşmede başrolü oynamak mecburiyetindedirler.

Yine Times’daki makalede Kubitschek’in:

<Azgelişmiş ülkelerin vatandaşlarının tasarrufları milli ölçüde yatırım sermayesi yaratmaya kâfi değildir; diğer yandan milletlerarası kredi müesseselerinin kaynakları da kifayetsizdir ve statülerinde sınırlayıcı hükümler yer almaktadır… Özel sermaye kazancın düşük olduğu riskli teşebbüslere girmekten kaçındığına göre hükümet bu alanda yolu açmak zorundadır.>

dediği belirtilmektedir.” [Robert J. Alaxender, İktisadi Kalınmanın Esasları, s.87]

Ekonomik literatürde malların ve hizmetlerin dış ticarete konu olmamasının başlıca iki nedeni öne çıkar: korumacılık ve yüksek ulaşım maliyetleri. Ancak ben yüksek lisans çalışmamda, genellikle göz ardı edilen üçüncü bir nedenin altını çizdim: firma tercihleri.

“Ancak korumacılığın derecesinin düşük düzeyde olduğu günümüzde bazı durumlarda bir ürünün toplam maliyeti içerisinde ulaşım maliyetinin payı düşük olsa bile, o ürün dış ticarete konu olmayan bir mal olabilmektedir. Bu tür ürünler üretici firmalar tarafından bilinçli olarak dış piyasalara sunulmaz. Bu ürünlerin temel özelliği ara girdi olmalarıdır ve bu ürünleri üretiminde ara girdi olarak kullanan ürünler piyasada rekabette bulunduğu diğer ürünlerden bu ara girdiler aracılığıyla farklılaşmaktadır. Bu yüzden bu ara girdiyi üreten firmalar hem kendi ülkesindeki hem de yabancı ülkelerdeki firmalarla bu ara girdinin ticaretini yapmamaktadır: Bu ara girdiye bağlı olarak üretilen ara girdiyi ya da nihai ürünün ticaretini yapmaktadırlar.”

—Türkiye Otomotiv Sektörü İhracatı Üzerine Bir Değerlendirme, 2019, s.7

Firma Tercihleri, TOGG ve Apple Örneği

Bazı firmalar, özellikle ara girdiler veya teknolojik altyapılar söz konusu olduğunda, ürünlerini bilinçli olarak dış ticarete konu etmez. Çünkü kritik girdilerin dışarıya açılması, firmanın rekabet avantajını zayıflatabilir.

Bunun çarpıcı bir örneği teknoloji dünyasında yaşandı. Steve Jobs, Apple’dan uzaklaştırıldığında şirket, Macintosh işletim sistemini diğer bilgisayar üreticilerine lisanslamaya başlamıştı. Bu, Apple yazılımını dış ticarete konu hale getiren bir tercihti.

Ancak Jobs geri döndüğünde ilk yaptığı işlerden biri bu lisanslamayı durdurmak oldu. Çünkü Apple’ın rekabetçiliğinin aslında daha doğrusu rekabetten kaçınmasının kaynağı, donanım ve yazılımın bütünleşik yapısıydı. Yazılımı dış ticarete konu ederek bu avantajı zayıflatmak, uzun vadede Apple’ı daha yoğun vir rekabete zorlayacaktı. Jobs, stratejik bir “firma tercihi” ile Apple’ın yazılımını yalnızca kendi donanımında kullanılacak şekilde sınırlandırarak, Apple’un farkını yeniden inşa etti.

TOGG ve Elektrikli Araçlar

Benzer bir dinamik, Türkiye’nin TOGG girişiminde de görülebilir. Geleneksel içten yanmalı motorlarda firmalar kritik parçaları (örneğin motor) dış ticarete açmayarak stratejik üstünlüklerini korudular. Bu nedenle Türkiye uzun yıllar kendi otomobil markasını yaratmakta zorlandı.

Elektrikli otomobillerle birlikte tablo değişti. Elektrikli motor teknolojisi ve batarya gibi kritik parçalar artık uluslararası ticarete daha açık hale geldi. Bu sayede Türkiye, TOGG markasıyla küresel pazara adım atabildi. Çünkü elektrikli araç teknolojisi, geleneksel otomobil sektöründeki “firma tercihiyle kapatılan” stratejik ara girdi bağımlılığını ortadan kaldırdı.

Sonuç

Apple örneği bize şunu gösteriyor: Firma tercihleri yalnızca ticaret politikası değil, aynı zamanda uzun vadeli stratejik konumlanma meselesidir. TOGG örneği ise bu yaklaşımın otomotiv sektöründeki yansımasıdır.

• Apple, yazılımını dış ticarete kapatarak bütünleşik üstünlüğünü korudu.
• TOGG, elektrikli araç teknolojisinin açtığı fırsat sayesinde dış ticarete açık bir pazarda yerli marka olabildi.

Dolayısıyla, malların ve hizmetlerin dış ticarete konu olup olmamasında firma tercihleri, en az korumacılık ve ulaşım maliyetleri kadar belirleyici bir faktördür.

Eğitim, tek başına bir ülkenin kalkınmasına ya da gelişmesine hizmet etmez. Güney Kore’nin sanayileşme süreci üzerine yapılan çalışmalarda eğitime yapılan vurgu, çoğu zaman neden-sonuç ilişkilerinin karıştırılmasından kaynaklanmaktadır. Güney Kore, eğitimi önceleyen değil; sanayileşmeyi önceleyip, bu süreçte ihtiyaç duyacağı iş gücünü eğitime yönlendiren bir yapı inşa etmiştir. Yani eğitimli nüfus, ekonomik yapıya uygun olarak şekillenmiş; eğitim seviyesi, üretim sürecine entegrasyon esas alınarak belirlenmiştir.

Türkiye’de ise bu süreç tersinden işlemiştir. Son yıllarda eğitim düzeyinde kayda değer ilerlemeler sağlanmıştır. Zorunlu eğitimin süresinin uzaması ve üniversite mezunu oranının artmasıyla birlikte, nitelikli iş gücü profili belirgin şekilde yükselmiştir. Ancak eğitimli nüfus artarken, ekonomik yapı bu nüfusu istihdam edecek dönüşümü gerçekleştirememiştir. Bu nedenle, artan eğitimli nüfusun üretim sürecine etkin katılımı sınırlı kalmış; arz edilen iş gücü ile talep edilen nitelikler arasında ciddi bir uyumsuzluk ortaya çıkmıştır.

Sanayiye Göre Eğitim mi, Eğitime Göre Sanayi mi?

Türkiye’de eğitim seviyesi, ekonominin ihtiyaç duyduğu düzeyin üzerindedir. Bu nedenle tartışılması gereken konu, eğitim seviyesini düşürmek değil; mevcut eğitim seviyesine uygun bir ekonomik yapı inşa etmektir.

Ne yazık ki sanayiciler bunun tersine bir yol izlemekte, görece yüksek olan eğitim seviyesini, görece düşük nitelikli iş gücü talep eden ekonomik yapıya uygun hale getirmeye çalışmaktadırlar.

Sanayicilerin sıkça dile getirdiği “çalıştıracak işçi bulamıyoruz” ifadesi gerçeği tam olarak yansıtmamaktadır. Aslında sanayiciler, kendi belirledikleri düşük ücret düzeyinde işçi bulamamaktadır. Bu durumun temelinde yatan uyumsuzluğun, sanayiciler tarafından da eğitim seviyesinin yükselmiş olmasıyla ilişkilendirildiği anlaşılmaktadır. Liselerde zorunlu eğitimin süresinin kısaltılması yönündeki tartışmalar da, bu yaklaşımın açık bir göstergesidir.

Türkiye’de eğitim seviyesinin, ekonomik yapının ihtiyaç duyduğu seviyenin üzerinde olduğu konusunda sanayicilerle hemfikiriz. Ancak sanayicilerin bu soruna getirdiği çözüm, toplumun görece yüksek eğitim seviyesini düşürerek mevcut ekonomik yapıya uyarlamak yönündedir.

Oysa Türkiye ekonomisinin mevcut yapısının yarattığı sorunlar, eğitim seviyesini düşürerek çözülemez. Eğitimin geriletilmesi, uzun vadede en çok sanayicilerin kendi gelişim kapasitelerini sınırlayacaktır.

ÇÖZÜM ÖNERİSİ

Ekonomik Yapıyı Dönüştürmeye Girişmeden Önce Ücretler Artırılmalıdır.

Sanayiciler ücretleri artırdıkları takdirde, eğitimli nüfus emeğini sanayiye yöneltebilir. Sanayiciler, mevcut koşullarda bu ücret artışlarını karşılayamayacaklarını ifade etmektedir. Ancak yapılan bu hesaplamalarda, eğitimli iş gücüne sahip olmanın getireceği verimlilik artışları ve diğer olumlu etkiler dikkate alınmamaktadır.

Oysa ücret artışları, bir yandan iş gücü maliyetlerini artırırken; diğer yandan geliri artırabilir, ortalama maliyetleri düşürebilir ve yenilik üretme kapasitesini geliştirebilir. Ayrıca bu artışların maliyetinin tamamına doğrudan işverenlerin katlanmasına gerek yoktur.

• Sosyal Güvenlik Vergileri Kaldırılsın.

Sosyal Güvenlik Vergileri (SGV) kaldırıldığında, bugün için asgari ücret 30 bin TL’nin üzerine çıkar. Peki bu durumda ortaya çıkan boşluk nasıl doldurulacak?

📌 Not: SGV’nin kaldırılmasıyla doğacak boşluk, 2023 rakamlarına göre GSYH’nin yaklaşık %6’sı düzeyindedir.

Sosyal güvenlik, bir bedelin karşılığı değil; tüm Türk vatandaşlarının hakkı olmalıdır.

• Gelir vergisi dilim ve tariflerini değiştirelim. 

Mevcut sistemde en yüksek marjinal vergi oranı %40’tır ve geçişler keskindir (%15, %20, %27, %35, %40).

Yeni bir yapı ile 10 dilimli sisteme geçilsin:

%10 – %15 – %20 – %25 – %30 – %35 – %40 – %50 – %60 – %70

Bu yapı:

• Vergi adaletini güçlendirir,
• Piyasanın yarattığı gelir eşitsizliklerini azaltır.

Amasız fakatsız tüm kazançlar bu yeni tarifeye tabi olmalıdır: finansal gelirler, gayrimenkul gelirleri, emek gelirleri, emekli maaşları… hiçbir istisna olmaksızın.

• Artan oranlı bir kurumlar vergisi tasarlayalım. 

Kurumlar vergisi, artan oranlı hale getirilsin.
Bu sayede:

• Küçük, orta ve büyük ölçekli işletmeler arasında vergi adaleti sağlanır.

Eleştiriler olabilir:

• Küresel vergi rekabeti,
• Yabancı yatırımcıların caydırılması…

Ancak:

Türkiye’nin doğrudan yatırım karnesi ortadadır.
Bu yatırımlar bugüne kadar ne kazandırdı? Bundan sonra ne beklenmektedir?

• Etkin ve kapsayıcı bir servet vergisi getirilsin. 

Bugün tek servet vergimiz, pratikte Motorlu Taşıtlar Vergisidir.

Gayrimenkul, endüstriyel sermaye, finansal varlıklar gibi tüm servet biçimlerine, net varlık üzerinden vergi getirilsin.

Veraset ve intikal vergisi oranları ve dilimleri yeniden yapılandırılsın.

• Vergi Denetim Kurumu/Kurumları Özerkleştirilsin 

Bu kurumun denetimleri, ekonomik konjonktürde dalgalanmalara neden olmaz. Siyasilerin oy almasını ya da kaybetmesini doğrudan etkilemez. Böyle bir özerklik, demokrasiye zarar vermez.

Vergi yasaları, demokratik kurumlar tarafından yapılır; denetim ise yalnızca bu yasaların uygulanmasından ibarettir. Kurumun görevini tarafsız ve eksiksiz yerine getirmesi, siyasetçilere oy kaybettirmez. Tam tersine, güvenilir ve tarafsız bir denetim mekanizması, toplumun vergi ödeme isteğini artırabilir.

Kapsamlı bir vergi reformu, enflasyonla mücadelede etkili olacağı gibi kamuya kalkınma harcamaları konusunda özgüven kazandırır.

Asıl mesele, kamu harcamalarını finanse etmek değil; bu harcamaların ekonomide yarattığı parayı geri çekebilecek mali kapasiteyi oluşturmaktır.

Bu vergi reformunun amacı bütçe açığını kapatmak değil; vergi sistemindeki sızıntıları gidermek, gelir ve servet eşitsizliğini azaltmak, ve ekonomik dönüşüm hedefli kalkınma harcamalarını enflasyon yaratmadan gerçekleştirmektir.

Kamu harcamaları genişledikçe, değer üretimi de artacaktır. Etkin ve adil bir vergi sistemiyle, bu harcamaların yaratabileceği olası olumsuz ekonomik etkiler vergisel araçlarla giderilecektir.

SONUÇ

Türkiye’de eğitim düzeyinin yükselmesi, başlı başına bir sorun değil; aksine sosyoekonomik ilerlemenin doğal ve arzu edilen bir sonucudur. Asıl sorun, bu yükselişe karşılık ekonomik yapının hâlâ düşük nitelikli iş gücüne dayalı bir üretim modelinde ısrar etmesidir. Eğitimin değil, ekonomik yapının dönüştürülmesi gerekmektedir.

Eğitimli nüfusu sanayiye entegre edebilmenin yolu, zorunlu eğitimi kısaltmak değil; sanayinin ücret, istihdam ve verimlilik politikalarını yeniden tanımlamaktan geçer. Ücretlerin artırılması, sadece maliyet olarak değil, aynı zamanda verimlilik, yenilikçilik ve gelir artışı potansiyeliyle birlikte düşünülmelidir.

Bu doğrultuda önerdiğimiz kapsamlı vergi reformu, sadece gelir adaletini sağlamakla kalmayacak; aynı zamanda kamu harcamalarının genişlemesini ve ekonomik dönüşümü mümkün kılacak mali zemini de oluşturacaktır. Sosyal güvenlik sisteminin hak temelli olarak yeniden tanımlanması, vergi dilimlerinin yeniden yapılandırılması, servet vergisinin hayata geçirilmesi ve vergi denetimlerinin bağımsızlaştırılması, Türkiye’nin kalkınma hedeflerine ulaşmasında kritik önemdedir.

Eğitimin seviyesi değil, eğitimin üretime entegrasyonu tartışılmalıdır. Bugün tartışılması gereken, toplumun eğitim düzeyini ekonomiye indirgemek değil; ekonomik yapıyı, toplumun yükselen eğitim ve yetkinlik seviyesine göre yeniden kurgulamaktır.