Tuhaf bir durumla karşı karşıyayız; piyasa bu kez alışılmışın dışında sonuçlar üretiyor. Temel soru şu: Buradaki asıl sorumlu ekonomi politikaları mı, yoksa serbest piyasa mekanizmasının ta kendisi mi?

Eğer sorun politikalardaysa, seçenekler kısıtlıdır. Faizi ya artırırsınız ya da düşürürsünüz. Faiz düştüğünde sonuç alınamıyor, yükseltildiğinde de bir iyileşme görülmüyorsa geriye ne kalır? Çaresizce piyasanın bize insaf etmesini mi bekleyeceğiz? Bu bekleyiş belki bir yıl, belki on, belki de otuz yıl sürecek…

Öte yandan, asıl aksaklık serbest piyasa mekanizmasındaysa. Faiz kararları her iki yönde de işlevini yitirmişse, sistemin temelinde bir sorun var demektir. Bu noktada piyasanın görünmez eline teslim olmaktan vazgeçilip toplumun doğrudan korumaya alınması gerekebilir. Belki de bu, piyasa mekanizmasının otoritesini sorgulama ve onu devre dışı bırakma vaktinin geldiğini gösteriyordur.

Dünya bugün panik hâlinde neoliberal düşün dünyasının kavramları ve kurumlarıyla hareket etmeye devam ederken, aynı zamanda hızla korumacılığa yöneliyor.

Aslında endişe verici olan korumacılığın kendisi değil; ortodoks iktisadi düşünce ve kurumlarla korumacılığı aynı anda uygulamaya kalkışmak. Bu iki yaklaşım, biri küresel sermaye mantığına, diğeri ulusal üretim kapasitesini korumaya ve geliştirmeye dayanır, bir araya geldiğinde derin bir çelişki doğuruyor.

Böylesi bir ortamda şu sorular giderek daha belirginleşiyor:
Küreselleşme döneminin yetiştirdiği, küresel entegrasyonla biçimlenmiş insan kaynağıyla ulusal ekonomiler nasıl inşa edilecek?
Bu gerçekten büyük bir tutarsızlık.

Ve daha önemlisi:
Sermaye hareketlerini nereye koyacağız?
Korumacılık artarken sermaye mobil kalırsa, politika seti bütünlüğü dağılır; sermayeyi sınırlarsak da mevcut küresel finans mimarisiyle çelişiriz.

Bugünün asıl “çılgınlığı” tam da bu: Neoliberal kurumlarla ulusal kalkınma hedefleri arasında sıkışmış bir ekonomik yön arayışı.

Sezgilerime göre — eğer aceleci bir yargıda bulunmuyorsam — Politik İktisatçılar ile İktisatçılar arasındaki tartışmada hükümet, giderek Politik İktisatçılara alan açıyor gibi görünüyor.

Bu örtük uzlaşmanın filizleri nasıl ortaya çıktı? Sanırım KKM tartışması bu konuda bazı şeyleri açığa çıkardı.

Birincisi, şöyle bir yaklaşımın güç kazandığı anlaşılıyor:

“Sana siyaseten muhalif olabilirim; ancak bana göre doğru bir ekonomi politikası izliyorsan, bunu ortodoks iktisatçılara karşı şiddetle savunurum. Siyasi konumum bunu değiştirmez.”

İkincisi, hükümet tarafında bir farkındalık oluşmuş olabilir:

“Ortodoks olmayan politikalar uyguladığımızda, bunları kamuoyuna ikna edici biçimde anlatabilecek güçlü bir ekonomi politik aklımız yok. Bu nedenle ortodoks iktisatçıların eleştirileri karşısında savunmasız kalıyoruz.”

Bu durum KKM sürecinde belirginleşmiş görünüyor.

Üçüncüsü ise, yine hükümetin perspektifinde şu düşünce yer etmiş olabilir:

“2013’ten bu yana özellikle 2017’den sonra ekonomik ve küresel koşullar bizi ortodoks politikaların dışına itiyor. Artık bu zorlamayla daha açık ve kalıcı biçimde yüzleşiyoruz — ve muhtemelen yüzleşmeye devam edeceğiz.”

Öncelikle, Azalan Oranlı Genel Tüketim Vergisi İndirimi uygulamasının sağlıklı bir şekilde hayata geçirilebilmesi için harcamaların doğru ve eksiksiz şekilde kayıt altına alınmasına yönelik iki önerimi paylaşmak istiyorum.

Dolaylı Vergilerin Doğrudan Hazine ve Maliye Bakanlığı’na Ödenmesi (HMB Hesap)

Katma Değer Vergisi (KDV) ve Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) gibi dolaylı vergilerin, harcama sırasında doğrudan Hazine ve Maliye Bakanlığı’na (HMB) ödenmesi mümkün olabilir mi?

Örneğin; X şirketinin, A Bankası’nda kredi kartı harcamalarının aktarıldığı X* isimli bir hesabı bulunduğunu varsayalım. Bu hesaba ek olarak, HMB tarafından X şirketinin vergi tahsilatı için kullanılacak X** adlı özel bir hesap açılabilir. Bu ikinci hesap, tüketicilerin yaptığı alışverişlerde ödedikleri dolaylı vergilerin otomatik ve doğrudan aktarılacağı bir kanal olacaktır.

Uygulama Örneği

Bir tüketici, X şirketinden dolaylı vergiler dahil 100 TL tutarında bir alışveriş yaptığında, bu tutarın 10 TL’si dolaylı vergilere (KDV + ÖTV) aittir. Mevcut sistemde, toplam tutar olan 100 TL doğrudan X şirketinin A Bankası’ndaki X* hesabına aktarılmaktadır.

Oysa önerilen sistemde:

• 90 TL mal veya hizmetin bedeli olarak X* hesabına,
• 10 TL dolaylı vergi bedeli olarak HMB’ye ait X** hesabına
  otomatik şekilde aktarılacaktır.

Bu yöntem, hem vergi tahsilatını şeffaflaştırır hem de kayıt dışılığı azaltır.

Hazine ve Maliye Bakanlığı Kartı (HMB Kart)

Yukarıda anlattığımız sisteme hem alternatif hem de tamamlayıcı bir yöntem olarak, herkese bir Hazine ve Maliye Bakanlığı Kartı (HMB Kart) verildiğini düşünelim. Bu kart ile, yaptığımız alışverişlerde harcamaların tamamının HMB Kartımıza işlenmesini talep edeceğiz.

Kartımıza aktarılan bilgilerde, vergi dışı harcamalar ile dolaylı vergi ödemeleri ayrı ayrı görünecek. Böylece, hem bireysel harcama takibi hem de vergi bilinci artacaktır.

İlk uygulamayı (dolaylı vergilerin doğrudan HMB hesabına aktarılması) hayata geçirsek bile, HMB Kart sistemine yine ihtiyaç olacaktır. Çünkü kredi kartı dışındaki harcamalarımızın da kayıt altına alınabilmesi için HMB Kart önemli bir araçtır.

Bu nedenle, öncelikli olarak HMB Kart uygulamasına odaklanmak mantıklı görünüyor.

AZALAN ORANLI GENEL TÜKETİM VERGİSİ İNDİRİMİ UYGULAMASI

Ocak 2007 ile Ağustos 2024 döneminde, dolaylı vergilerin toplam vergi gelirleri içindeki ortalama payı %66 olarak hesaplanmıştır.

Dolaylı vergiler, azalan oranlı vergiler arasında yer alır. Yani gelir düzeyi arttıkça, ödenen verginin gelire oranı düşer.

Örneğin:
Vergisiz fiyatı 100 TL olan bir ürünü, %20 KDV eklenmiş fiyatıyla 120 TL’ye aldığımızı varsayalım.

• A kişisinin yıllık brüt geliri: 1.000 TL
• B kişisinin yıllık brüt geliri: 2.000 TL

Bu üründe ödenen vergi tutarı 20 TL olduğuna göre:

• A kişisi için verginin gelire oranı: 20 / 1.000 = %2
• B kişisi için verginin gelire oranı: 20 / 2.000 = %1

Görüldüğü gibi, aynı ürünü satın almalarına rağmen, düşük gelirli A kişisi, gelirinin daha büyük bir yüzdesini vergi olarak ödemektedir. Bu durum, dolaylı vergilerin gelir dağılımı üzerindeki adaletsiz etkisini açıkça ortaya koymaktadır.

Vergi uygulamalarında ideal olan, artan oranlı bir sistemdir. Yani gelir arttıkça, ödenen vergi oranının da artması beklenir. Bu yaklaşım, gelir dağılımında adaletin sağlanması için kritik öneme sahiptir.

Ancak, dolaylı vergiler doğası gereği azalan oranlıdır. Bu nedenle, adil bir vergi dağılımı hedefleyen ekonomilerde, dolaylı vergilerin düşük, doğrudan vergilerin (gelir ve mülkiyet üzerinden alınan vergiler) ise yüksek olması tercih edilir.

Ne yazık ki, ülkemizde durum tam tersidir. Dolaylı vergiler yüksek, doğrudan vergiler ise düşük seviyededir. Üstelik, bu yapıyı değiştirmekte de zorlanıyoruz; yani dolaylı vergileri azaltıp, doğrudan vergileri artırmak kolay görünmüyor.

Peki, vergi sistemimizi kökten değiştiremiyorsak, bu yapıyı yine de iyileştirebilir miyiz?

Evet, mümkün.

Dolaylı Vergileri Artan Oranlı Bir Yapıya Kavuşturmak

Yukarıda da belirttiğimiz gibi, dolaylı vergiler doğası gereği azalan oranlıdır. Peki, mevcut vergi sistemimizi koruyarak, bu vergileri artan oranlı bir yapıya dönüştürmek mümkün müdür?

Aslında evet, ancak bu dönüşüm iki aşamalı bir strateji gerektirir:

1️⃣ Dolaylı Vergileri Önce Artırmak
İlk adımda, dolaylı vergilerin yarattığı adaletsizliği bilinçli olarak artırmak gerekir. Örneğin, tüm dolaylı vergileri mevcut seviyelerinin 2 ya da 3 katına çıkaralım. Bu, özellikle tüketim üzerinden alınan vergilerde ciddi bir yük oluşturur ve sistemdeki adaletsizlik ilk bakışta büyür.

2️⃣ Adaletsizliği Dengeleyecek Yan Yol: “Kayıtlı Tüketim Harcamalarına Dayalı Azalan Oranlı Vergi İndirimi”
İkinci adımda, oluşturduğumuz bu adaletsizliği telafi edecek yeni bir mekanizma devreye sokarız. Bu mekanizma, vatandaşların kayıtlı tüketim harcamalarını dikkate alan azalan oranlı bir vergi indirimi sistemidir.

Bu “yan yol” hem devlete yeni bir vergi politikası aracı kazandırır hem de bölüşüm ve para politikaları üzerinde çift yönlü etki yaratır:

• Eşitliği Artırır: Artırılmış dolaylı vergilerden kaynaklanan yük, gelir düzeyine göre kademeli olarak hafifletilir.
• Para Politikasını Güçlendirir: Hazine ve Maliye Bakanlığı (HMB), bu mekanizma ile para politikasını doğrudan ve aktif biçimde uygulayabilir.
• TCMB’ye Destek Sağlar: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın para politikası araçlarının etkinliği artarken, maliyetleri düşer.

Kayıtlı Tüketim Harcamalarımızı Dikkate Alan Azalan Oranlı Vergi İndirimi Uygulaması Nedir?

Şimdi, tüm KDV oranlarının %30’a yükseltildiğini varsayalım. Ayrıca, HMB Kart kullanarak yapılan harcamalara uygulanacak azalan oranlı vergi indiriminin ilk dilimde %40 ile başladığını kabul edelim.

Bu senaryoda, tüketim dilimlerine göre uygulanacak indirim oranı, indirim tutarı, birikimli indirim ve ortalama indirim oranı aşağıdaki gibi olacaktır:

Tablodan görüleceği üzere, azalan oranlı vergi indirimi sistemi, harcama düzeyi arttıkça uygulanan indirim oranını kademeli olarak düşürmektedir.
Bu sayede, düşük harcama yapan bireyler daha yüksek indirim oranlarından yararlanırken, yüksek harcama yapanlar daha düşük oranda indirim almaktadır.

• Düşük Tüketim Seviyeleri:
  Yıllık 250.000 TL harcama yapan bir kişi, %30 KDV oranı üzerinden 75.000 TL vergi öder. Ancak %40’lık indirim oranı sayesinde 100.000 TL vergi iadesi alır. Bu durumda ortalama net vergi oranı -%10 olur. Yani fiilen vergi ödemek yerine, net olarak iade almış olur.
• Orta Tüketim Seviyeleri:
  Yıllık 400.000 TL harcama yapan biri, %30 KDV ile 120.000 TL vergi öder. %38,13’lük indirim sayesinde 152.500 TL iade alır. Ortalama net vergi oranı -%8,13’e düşer.
• Yüksek Tüketim Seviyeleri:
  Yıllık 1 milyon TL harcama yapan bir kişi, 300.000 TL vergi öderken, %25,75’lik indirim ile 257.500 TL iade alır. Böylece ortalama net vergi oranı %4,25 olur. Harcama miktarı arttıkça indirim oranı düştüğü için net vergi oranı da kademeli olarak yükselir.
  Örneğin:
  • 2 milyon TL harcama → Ortalama net vergi oranı %14,63
  • 7 milyon TL harcama → Ortalama net vergi oranı %22,04
  • 10 milyon TL harcama → Ortalama net vergi oranı %22,93
  • 20 milyon TL harcama → Ortalama net vergi oranı %23,96

Bu yapı, yüksek harcama yapanların vergi yükünü tamamen ortadan kaldırmadan, düşük ve orta gelir grubunun net vergi yükünü azaltmayı hedeflemektedir.
Aynı zamanda tüm harcamaların HMB Kart ile kayıt altına alınmasını teşvik ederek kayıt dışı ekonomiyi daraltır.

SONUÇ: ARTAN ORANLI DOLAYLI VERGİLER

Kayıtlı Tüketim Harcamaları Üzerinden Azalan Oranlı Vergi İndirimi uygulaması, mevcut durumda azalan oranlı olan dolaylı vergileri, artan oranlı bir yapıya dönüştürebilir.
Böylece, düşük ve orta gelir gruplarının vergi yükü azalırken, yüksek harcama yapanların vergi yükü artırılmış olur.
Ancak, bu sistemin adil ve sağlıklı bir şekilde hayata geçirilebilmesi için toplum olarak bazı konuları netleştirmemiz gerekir.

1️⃣ Harcama Tanımının Belirlenmesi

Vergi indirimi hesaplamasında dikkate alınacak harcamanın kapsamı çok önemlidir. Benim önerim şu şekildedir:

• Faiz ödemeleri → Kapsam dışında tutulmalı.
• Kira ödemeleri → Kapsama dahil edilmeli ancak belirli bir üst limit konulmalı.
• Otomobil harcamaları → Dahil edilmeli fakat yine üst limit sınırı getirilmeli.
• Yurt dışı harcamalar → Kapsam dışı bırakılmalı.
• Bireysel harcamalar dışındaki giderler (örneğin şirket harcamaları) → Kapsam dışında olmalı.

2️⃣ Kimler Faydalanacak?

Bence Türkiye’de yaşayan tüm vatandaşlar, bireysel olarak bu uygulamadan yararlanabilmelidir.

Örnekler:

• 4 kişilik hane → Yıllık kayıtlı harcama 1 milyon TL ise, kişi başı 250.000 TL üzerinden %40 vergi indirimi uygulanır.
  • Ödenecek vergi (%30 KDV) = 300.000 TL
  • İade (4 × 100.000 TL) = 400.000 TL
  • Net vergi oranı: Negatif (%-10).
• 2 kişilik hane → Aynı 1 milyon TL harcama için kişi başı 182.500 TL indirim uygulanır.
  • Ödenecek vergi = 300.000 TL
  • İade (2 × 182.500 TL) = 365.000 TL
• Tek kişi → 1 milyon TL harcama için 257.500 TL indirim uygulanır.
  • Ödenecek vergi = 300.000 TL
  • İade = 257.500 TL

Kayıtlı Tüketim Harcamalarımızı Dikkate Alan Azalan Oranlı Vergi İndirimi Uygulamasının Ekonomi Siyasetine Sunacağı Katkılar

Tek Oranlı KDV Uygulaması ve Adaletli Vergilendirme

Türkiye’de KDV, %1, %10 ve %20 olmak üzere üç farklı oranda uygulanmaktadır. Bu farklı oranlar, hem uygulamada karmaşıklığa hem de işlem yüküne yol açmaktadır.
Önerilen sistem sayesinde, örneğin %30 tek bir KDV oranı uygulanabilir. Düşük gelir grupları, kayıtlı tüketim harcamaları üzerinden vergi iadesi alacakları için, bu politika dolaylı vergileri artan oranlı hale dönüştürecektir.

Mevcut KDV Yapısının Sorunları

2024 yılı ikinci çeyreği itibarıyla Türkiye’nin yıllık üretimi nominal olarak 35 trilyon TL’dir. Bu üretimin %6’sından daha azı KDV olarak toplanabilmektedir.
Toplanan KDV’nin yaklaşık %66’sı ithal mallardan alınmaktadır. Bu da yurt içi tüketimin vergi potansiyelinin yeterince değerlendirilemediğini göstermektedir.

Toplum Temelli Vergi Denetimi

Bu öneri hayata geçirildiğinde, vergi denetimi yalnızca devletin değil, toplumun da görevi haline gelir. 10 yaşındaki bir çocuk bile, alışveriş yaparken vergi farkındalığına sahip olur.
Ayrıca sistem, gelir vergilerinin doğru beyanını da teşvik eder.

Gelir Gruplarına Göre Adalet

• Yüksek gelir grupları, daha yüksek dolaylı vergi oranıyla karşılaşacaktır.
• Düşük gelir grupları ise daha düşük dolaylı vergi oranından faydalanacaktır.
  Bu durum, hem toplumsal adaleti hem de vergilere olan güveni güçlendirecektir.

Kamu Harcamalarında Etkinlik

• Kamu harcamalarının yarattığı değer, daha adil paylaşılacaktır.
• Yaratılan para, hızlı bir şekilde tekrar kamuya döneceğinden, parasal genişleme kontrol altında tutulacaktır.
• Yurt içi harcamalardan kaynaklanan sızıntılar minimize edilirken, bütçe açığının ana kaynağı ithalat etkisi olacaktır.

HMB Kart ve HMB Ödemesi ile Mali Etki

HMB Kart ve HMB Ödeme sisteminin birlikte uygulanmasıyla:

• Harcama sırasında ödenen vergiler, doğrudan HMB’nin gelirlerine yazılır.
• Bu fonların gecelik faiz getirileri kamuya kalır, özel kesime değil.
• Bankacılık sisteminde likidite fazlası olduğunda, HMB bu fonları TCMB hesabına çekerek rezerv parayı daraltabilir.
• Böylece, TCMB para politikasını düşük maliyetle sıkılaştırabilir.

Esnek Bir Ekonomi Politikası Aracı

Vergi iade oranları, iktisadi konjonktüre göre ayarlanabilir:

• Yoksulların harcaması artırılmak istendiğinde, iade oranları yükseltilebilir.
• Burada vergi oranları değil, indirim oranları değiştirildiği için kayıt dışı riskleri artmaz.
• Dayanıklı tüketim malları için ayrı indirim dilimleri uygulanarak, yalnızca düşük gelir gruplarının faydalanacağı hedefli teşvikler sağlanabilir.

Uygulama Prensipleri

• Hesaplamalar yıllık bazda yapılmalı, ancak iadeler aylık olarak ödenmelidir.
• İlk uygulamada kusurlar ortaya çıkabilir, ancak sistem adım adım geliştirilerek birkaç yıl içinde olgun bir yapıya kavuşabilir.
• Yetkililer, kapsamlı etki analizleri yaparak oranları optimize edebilir.

Bu sistem, tek oranlı KDV, toplum temelli vergi denetimi ve esnek para politikası desteği gibi avantajları bir arada sunarak Türkiye’nin vergi yapısında köklü bir dönüşüm sağlayabilir.

Görünmez El

Adam Smith’in Görünmez Eli kabaca, tam rekabetçi piyasa koşullarında, yani malların birebir aynı olduğu ve çok sayıda alıcı ve satıcının olduğu ve bu piyasalara giriş-çıkışların serbest olduğu piyasalarda kişisel çıkar peşinde koşan bireyler toplumsal çıkarların artmasına sebep olur.

Dolar TL piyasasını düşünelim. Piyasada çok sayıda alıcı ve satıcı vardır. Alınıp satılan her bir dolar yanıdır yani homojendir. Bir mavi dolar diğeri yeşil dolar almaz. Özetle rekabetçi bir piyasadır.

Kişisel çıkarlar gereği TL’den YP mevduata geçildiği dönemde toplumsal bir kayba kapı açmıştık. Oysa Smith’in Görünmez Eli, bireylerin bu davranışını toplumsal çıkarlara hizmet etmeye yönlendirmesi gerekiyordu. Ancak hiç kimse toplumdaki bu eğilimin toplumsal çıkarlara hizmet edeceğini düşünmüyordu. Aksine bireyler kişisel çıkarla hareket ediyor ve toplumsal çıkarların zararına olduğunu biliyordu. Ancak kendisi de toplumun diğer üyeleri gibi davranmazsa kayba uğrayacağını da biliyordu. Bireysel olarak kimsenin yapabileceği birşey yoktu.

Nihayet, 20 Aralık 2021 Pazartesi günü bir “El” göründü. Bu El, “Charles Darwin’in Görünür Eli”ydi. Bu El, Kur Korumalı Mevduat Hesabıydı ve hepimiz bu Ele kısaca KKM dedik.

Görünür El | Kur Korumalı Mevduat Hesapları (KKM)

21 Aralık 2021 yılında uygulamaya geçen Kur Korumalı Mevduat (KKM) uygulaması sonrasında toplumsal bir kayıp önlendi. Bu tarihten önce kişisel çıkarları peşinde hareket edenlerin bir kısmı “başka bir yoldan” yine kişisel çıkarlar peşinde koşmaya devam etti ancak Darwin’in Görünür Eli kişisel çıkarlar ile toplumsal çıkarların örtüşmesini sağladı.

Yukarıda da ifade ettiğimiz üzere, Adam Smith’in Görünmez Eli durumunda birey toplumun diğer üyeleri gibi davranmazsa kayba uğrayacağını biliyordu ve bu yüzden bireysel olarak eyleme geçemiyordu. Darwin’in Görünür Eli durumunda ise, bireylerin TL mevduata geçmesi eyleminden dolayı bir kayba uğraması durumunda bu zararlar Devlet tarafından karşılanacaktı. Başka bir deyişle bireyler eyleme geçebilme özgürlüğüne kavuştu. Devlet kimseyi zorla TL mevduata geçmeye zorlamadı, onlara sadece bir özgürlük sundu.

DARWİNİN GÖRÜNÜR ELİ

Yine aynı bireyler toplumsal çıkarlar için değil, yine kendi çıkarları için eylemini değiştirmeyi seçti. Darwmin’in Görünür Eliyle ortaya çıkan bu eylem değişikliği toplumsal çıkarlara hizmet etti.

Toplumsal çıkarlara nasıl hizmettiği için “KKM ve FAİZ: 2018 ve 2021 Kur Şokları Üzerine Etki Analizi” çalışmamızı ziyaret ediniz.

Türk Ekonomi Siyasetinin Dinamitleri

Türk Ekonomi Politiğinde siyasetin dinamitleri nelerdir?

Aşağıdaki gibi bir listeyle düşünmeye başlayabiliriz.

• Enflasyon
• Emekli Maaşı
• Asgari Ücret
• İşsizlik/İstihdam
• Faiz

Siyasi dinamitlerin patlamasında bir eşik değer var mıdır? Örneğin, enflasyon oranının tek haneli-çift haneli ya da işsizlik oranının tek haneli-çift haneli olması.

Olası dinamitlere bir meşruiyet sağlanarak dinamitin patlama eşik değeri artırılabilir mi?

Siyasi dinamitlerin önem sıralaması nasıldır?

Enflasyon, Türk Ekonomi Siyasetinde siyasetin dinamiti olsa, enflasyon tarihimiz aşağıdaki gibi olur muydu?

Enflasyon, emekli maaşı ve asgari ücret ile yakından ilişkilidir. Eğer enflasyon dönemlerinde asgari ücretler ve emekli maaşları, enflasyonun ve göreli fiyatlardaki değişimlerin olumsuz etkilerini dikkate alarak artırabiliyorsa enflasyon siyasi bir dinamit olmaktan göreli olarak kolayca çıkarılabilir. Ancak bu yapılamazsa enflasyon, Türk Ekonomi Siyasetinde siyasetin tek başına dinamiti olarak kalmaz, yanına emekli maaşları ve asgari ücretlerini de alır.

Enflasyon, emekli maaşı ve asgari ücret üçlemesinde, kira ve gıda fiyatları kendi içinde ayrıca önemli olabilir. Bu, yukarıda göreli fiyatlardaki değişimlerin olumsuz etkisi olarak ifade ettiğim vurguya karşılık gelir. Örneğin, enflasyon %30 olmasına rağmen kiralar %60-70 artıyorsa, asgari ücret ve emekli maaşı uyarlamalarında bu durumu gözden kaçırmak asgari ücret ve emekli maaşı dinamitinin patlamasına sebep olabilir.

İşsizlik, Türk Ekonomi Politikasında siyasetin önemli bir dinamiti olabilir. İsşizlik oranı %10’un üzerinden uzaklaştığında hızlıca bir toparlanma görüyoruz.

Küresel kriz ile kıyaslandığında 2019 yılındaki yerel seçimlerde işsizlik oranının meşruiyet krizi çıkmış olabilir. Örneğin, tüm dünya ekonomik krizdeyken Türkiye Ekonomisinde işsizlik oranlarının artması siyaseten açıklanabilir bir durum iken, dünya ekonomisi krizde değilken Türkiye Ekonomisinde yaşanan işsizlik oranı artışını topluma açıklamak hiç kolay olmasa gerek.

Faiz, Türk Ekonomi Siyasetinde siyasetin Dinamiti olabilir. Çünkü Türkiye Ekonomisinde yüksek faizlerin maliyetini telafi edebilecek sosyal güvenlik sistemi yoktur. Dahası Türkiye ekonomisindeki cari reel ücret seviyelerinin sürdürülebilmesi, yani asgari ücretin dinamit olma fonksiyonunun zayıflatılması, düşük faizler ile borçlanmaya bağlıdır.

Türkiye’de uygulanan 4 adet servet ya da varlık ya da mülkiyet vergimiz vardır.

1. Motorlu Taşıtlar Vergisi
2. Veraset ve İntikal Vergisi
3. Değerli Konut Vergisi
4. Emlak Vergisi

Servet Vergisi, bir varlığa sahip olmaktan doğar. Genellikle yıllık olarak alınır. Ama bazen bir defalık da alındığı olur. Servet Vergisi esasında eşitsizliklerin konusudur.

Emlak vergisi önemini kaybettikten sonra bir çok ülkede bu vergiler yerel yönetimlere devredilmiştir. Ülkemizde de bu vergileri belediyeler toplamaktadır.

Kovid döneminde değerli konut vergisi uygulamaya konuldu ancak orasından burasından öyle bir kırptırıldı ki, Cumhuriyet tarihinin toprak reformu hikayesine döndü. En zenginleri hedef alan vergilerin hazin sonu budur.

Veraset ve intikal vergisi, servet yoğunluğunun nesilden nesile aktarılmaması için tasarlanmış bir vergidir. Parasal gücün, ki bir grupta toplanırsa politik bir güce dönüşür, toplumun azınlık bir kesiminde toplanmasını engellemek, yani toplumsal eşitliği sağlama amacını güder. Bir varlık miras yoluyla ya da hediye yoluyla gibi size geçtiyse artan oranlı bir vergiye tabi tutulursunuz.

Motorlu taşıtlar vergisi, bir arabaya sahip olmanızdan dolayı ödemeniz gereken bir vergidir. Otomobil varlığımız bir servet olarak kabul edilip, arabanın motoru ve yılı da servetin boyutunu ölçüyormuş gibi davranılarak bu kriterlere göre değişen ancak oransal olmayan bir vergidir. Yani evimizdeki buzdolabına ya da televizyonumuzun yılı ve hacmine göre de bu vergi uygulanabilir. Amacımız bütçe açığını kapatmak ise hatta cep telefonlarından da her yıl vergi alınabilir. Bu konu hayal gücünüze kalmış. Bir kişinin varlığını ölçemediğimiz ortaçağda yaşıyor olsak kabul edilebilir ki mantığı zaten eskilere dayanır. Toplaması basit, zenginlerle uğraşıp politik mücadele gerektirmeyen bir vergi türüdür.

Eskiden Avrupa’da emlak vergisi evin pencere sayısına göre alınırmış. Pencere sayısı çok olan evler daha değerli kabulüne dayanıyormuş.

Tek Servet Vergimiz: Motorlu Taşırlar Vergisi

2024 yılı Haziran ayında yıllık yani son 12 ayda 54,35 milyar TL motorlu taşıtlar vergisi toplanmış. 2023 yılında bir defalığına ek bir motorlu taşıtlar vergisi alındı. 2023 Temmuz ile 2024 Haziran ayında 34,25 milyar TL bu ek motorlu taşıtlar vergisi toplanmış.

Son bir yılda 5,02 milyar TL Veraset ve İntikal Vergisi, 0,10 milyar TL’de Değerli Konut Vergisi toplanmıştır.

Kolalı gazozlardan ise son 1 yılda 9,59 milyar TL ÖTV vergisi toplanmış. Çoluk, çocuk, fakir, zengin hepimizin içtiği kolalı gazozlardan, zenginlerin ödediği/ödemesi gerektiği Veraset ve İntikal ile Değerli Konut Vergisi’nden daha çok vergi toplanmış.

Herhangi bir finansal varlığa servet vergisi yok, gayrimenkule bir emlak vergisi var ama adı var kendisi yok. Ülkemizde tek servet vergisi motorlu taşıtlar vergisidir. Son bir yılda 90 milyar TL toplanmıştır. Toplam vergi gelirlerinin %1,5’idir.

Motorlu taşıt vergisi öderken arabayı kredi ile mi aldık, yoksa nakitle mi aldık hiç önemli değil. Brüt servet üzerinden bir vergi alınıyor. Tamam.

Türkiye’de yaklaşık 16 trilyon TL mevduat var. %1,5 her yıl varlık vergisi alınsa her yıl bugünkü değerle 235 milyar TL eder. Bu da şu anki yıllık vergi gelirinin %3,9’u eder. Borsa’daki varlıklardan ( ne kadarlık bir değer var bilmiyorum) da %1,5 . Gayrimenkuller cari değerine de 20 trilyon TL desek ve %1,5’te buraya uygulasak, 300 milyar TL… Bütçe açığı falan kalmaz. Bilim olan Ekonomi çok kolaydır. Sadece yıllık %1,5 vergi oranıyla bütçe açığı falan kalmadı. Ama Ekonomi Politik ya da Siyasal İktisat geniş ve bilinçli bir halk kitlesinin ısrarlı desteği/talebi olmadan bunu yapamazsın der.

Güncel örnek, borsaya bir işlem vergisi konulmak istendi. En zenginler bu verginin ülkeyi yıkıma götüreceğine kadar karşı tezlerini sundular. Ne olacak bilmiyoruz ancak Değerli Konut Vergisi de yine aynı şekilde zenginler tarafından çok hoş karşılanmıştı.

Size çok ince bir detay vereyim: Ekonominin bilim olmadığını sosyal bir disiplin olduğunu anlamanıza yardımcı olabilir. Borsaya işlem vergisi tartışıldığı anda motor kuryelerine ve garson bahşişlerine vergi konusu ortaya çıktı. Alt alta koyalım:

1. Borsada İşlem Vergisi
2. Garsonların Bahşişine Vergi (Kayıt dışı bir alana vergi koymak?)
3. Motor Kuryelere Vergi

Verilere TCMB-EVDS-Kamu Maliyesi İstatistiklerinden ulaşabilirsiniz.

Çalışmadaki verilerin kaynağı ve 1999 yılı uygulamasına kadar olan vergi oranları gelişimi için Mustafa Kozan’ın çalışmasını ziyaret edeniz.

1963 ile 1979 Dönemi Gelir Vergisi Oranları ve Gelir Dilimleri

1963-1979 döneminde uygulanan gelir vergisi oranları aşağıda sunulmuştur. Yıllık ilk 2.500 TL için %10, sonraki 2.500 TL için %15, sonraki 5.000 TL için %20, sonraki 15.000 TL için %25… ve sonraki 285.000 TL için %68’dir.

Tüm bu dilimleri yani ilk 2.500 ile sondaki 285.000 TL aralığını topladığımızda 1 milyon TL’ye ulaşırız. 1 milyon TL kazanan birisi 600.000 TL vergi öder. Başka bir deyişle ortalama vergi oranı %60’tır. Ancak 1 milyon TL’den daha fazla kazanan için marjinal vergi oranı %68’den %60’a düşmektedir. Somutlaştırırsak, 1 milyon TL kazanan kişi %60 ortalama vergi öderken, 50 milyon TL kazanan kişi de ortalama %60 vergi öder. Yani, ortalama vergi oranına %60’gibi bir tavan getirilmiş. Eğer 1 milyon TL ve daha fazlası için %60 sınırı konulmasaydı, yani marjinal vergi oranı %68’de kalsaydı ortalama vergi oranı %68’e yakınsayacaktı.

Özetle “en zenginlerin” mevzuata bir dokunuşu olduğu açıkça görülmektedir.

1963 yılında asgari ücret 3.208 TL’dir. Dolayısıyla asgari ücretli, 2.500 TL’si için %10 (250 TL), 708 TL için ise %15 (106,14 TL) vergi ödeyecek ve ortalama vergi oranı %11,1 [(250+106,14)/3.208]’dir.

1963 yılında uygulamaya konulan yukarıdaki vergi dilimlerinde 1963-1979 döneminde toplamda yaşanılan %1.849 enflasyon oranına rağmen hiç bir değişiklik yapılmamıştır.

1963-1979 döneminde GSYH fiyatları 19,5 katına çıkarken asgari ücret 17,5 katına yükselmiştir.

1979 yılında asgari ücret 56.400 TL’dir. Bir asgari ücretli 55.000 TL’si için 15.875 TL vergi ödeyecek ve geri kalan 1.400 TL %40 vergi oranına girecek ve 630 TL ödeyecektir. Dolayısıyla bir asgari ücretli toplamda 16.505 TL vergi ödeyecektir. 1979 yılında asgari ücretli birinin ödediği ortama vergi oranı ise %29,3’tür.

Sonuç olarak, 1963’te asgari ücretlinin ortalama vergi oranı %11,1 iken 1979 yılında %29,5’e yükselmiştir. En zenginlerin ortalama vergi oranında %60 tavan olduğunu daha önce vurgulamıştık.

1963 Dönemi Gelir Vergisi Oranları: Bugüne Uyarlama

1963 yılındaki vergi tasarımını, GSYH deflatörü kullanarak bugüne taşıdığımızda aşağıdaki tabloyla karşılaşıyoruz.

Bugünün parası ile yıllık 64.349 TL için %10, sonraki 64.349 TL için %15, sonraki 128.699 TL için %20, sonraki 386.096 TL için %25… ve sonraki 7.335.815 TL için %68’dir.

Tüm bu dilimleri yani ilk 64.349 ile sondaki 7.335.815 TL aralığını topladığımızda 25.739.702 TL’ye ulaşırız. Bu gelirden sonraki tüm gelirlerde marjinal gelir vergisi oranı %60’dır.

25.739.702 TL kazanan birinin ortalama vergi oranı %60 iken, bu tutarın iki katını yani 51.479.405 TL kazanan birinin de ortalama gelir vergisi oranı da %60’tır.

1963 yılındaki vergi tasarımı, dilimler alt gelir gruplu kısımlar lehine gerekli olan güncellemeler yapılarak bugüne getirilebilirdi. En zenginlere uygulanan tavan oran kaldırılıp ve en yüksek gelirlere uygulanan marjinal oran %68’te bırakılabilirdi. En yüksek gelirlilere ilişkin gelir dilimleri daraltılabilirdi ve daha az gelirde %68’e ulaştırılabilirdi.

En zenginlerin yukarıdaki vergileri gerçekten ödeyip ödemeğini bilmiyoruz ancak alt ve orta gelir gruplarına bu vergileri ödetililmiştir.

1980 Dönemi Gelir Vergisi Oranları ve Gelir Dilimleri

1980 yılında uygulamaya konulan ve sadece bu yıl uygulamada kalan “muhteşem” gelir vergisi tasarımımızı inceleyelim.

1980 yılında asgari ücretin 64.800 TL olduğunu öncelikle belirtelim.

İlk 1 milyon TL için %40, sonraki 2 milyon TL için %45, sonraki 2 milyon TL için %50, sonraki 5 milyon TL için %60, sonraki 5 milyon TL için %70, sonraki 10 milyon TL için %75 ve 25 milyondan fazla gelirin her lirası için %66. Yani en zenginlerin ödeyeceği tavan ortalama vergi oranı %66’dır.

1 TL ile asgari ücretin 15,4 katını kazanan herkes %40 vergi ödeyecek.

Asgari ücret üzerinden bir ölçeklendirme yapacak olursak, 2023 yılında brüt olarak 140.535 TL kazanan asgari ücretli bir çalışan ile 2,17 milyon kazanan (asgari ücretin 15,4 katı) bir kişi aynı vergi oranıyla karşı karşıya kalacaktı. Eşitlik kavramından mutlak eşitliği anlamış kimseler tarafından düzenlenmiş galiba.

1980 Dönemi Gelir Vergisi Oranları: Bugüne Uyarlama

1980 yılındaki vergi tasarımını, GSYH deflatörü kullanarak bugüne taşıdığımızda aşağıdaki tabloya ulaşırız.

Bugünün parası ile yıllık 702.012 TL için %40, sonraki 1.404.023 TL için %45, sonraki 1.404.023 TL için %50… ve sonraki 7.020.116 TL için %75’dir.

Tüm bu dilimleri yani ilk 702.012 TL ile sondaki 7.020.116 TL aralığını topladığımızda 17.550.290 TL’ye ulaşırız. Bu gelirden sonraki tüm gelirlerde vergi oranı %66’dır.

17.550.290 TL kazanan birinin ortalama vergi oranı %65,2 iken, bu gelirin iki katını yani 35.100.851 TL kazanan birinin ortalama gelir vergisi oranı %65,6’dır.

SONUÇ

Aşağıdaki kaynakları incelenebilir.

GELİR VERGİSİ ORANLARININ GELİŞİMİ

TÜRKİYE’DE VERGİ REFORMU (MALİYE BAKANLIĞI)

TÜRKİYE’DE GELİR VE KURUMLAR VERGİSİ ORANLARINDA İNDİRİMİN VERGİ GELİRLERİ ÜZERİNE ETKİLERİ

VERGİ ÖZEL İHTİSAS KOMİSYONU RAPORU (DPT)