Konut fiyat endekslerinin “gözlemlenebilen özelliklerine bağlı kalite etkisinden arındırılmış” olduğuna dikkat ediniz. Bu yönüyle TCMB tarafından çeyreklik dönemler itibarıyla yayınlanan “Konut Birim Fiyatları” istatistiklerinden farklıdır.

Ayrıca dolar bazlı konut fiyat endeksi reel hale dönüştürülürken ABD genel fiyat düzeyi kullanılmıştır.

Dolar Bazlı Konut Fiyat Endeksi | Türkiye, İstanbul, Ankara, İzmir

Ekim ayına ilişkin ABD enflasyon açıklanmadığı için Eylül ayı endeks değeri Ekim ayı için de kullanılmıştır.

“Bir önceki aya göre” nominal (cari) dolar bazlı konut fiyatları değişimi

“Bir önceki yılın aynı ayına göre” nominal (cari) dolar bazlı konut fiyatları değişimi

“Bir önceki yılın aralık ayına göre” nominal (cari) dolar bazlı konut fiyatları

Aşağıdaki iki grafikte dolar bazlı konut fiyat endeksi nominal ve reel (ABD TÜFE’si ile düzeltilmiş) olarak sunulmuştur.

TL Bazlı Konut Fiyat Endeksi | Türkiye, İstanbul, Ankara, İzmir

“Bir önceki aya göre” nominal (cari) TL bazlı konut fiyatları

“Bir önceki yılın aynı ayına göre” nominal TL bazlı konut fiyatları

“Bir önceki yılın aralık ayına göre” nominal TL bazlı konut fiyatları

Aşağıdaki grafikte TL bazlı konut fiyat endeksi reel (TÜFE ile düzeltilmiş) olarak sunulmuştur.

Dolar bazlı konut fiyatları reel hale dönüştürülürken son çeyrek ABD genel fiyat düzeyi baz alınmıştır.

Nominal ve Reel Dolar Bazlı Konut Fiyatları (Dolar/Metrekare)

“Bir önceki çeyreğe göre” nominal (cari) dolar bazlı konut fiyatları değişimi

“Bir önceki yılın aynı çeyreğine göre” nominal (cari) dolar bazlı konut fiyatları değişimi

İstanbul’da dolar bazlı konut fiyatları

Haziran 2023 dönemi yani 2023 yılı ikinci çeyrek baz alındığında dolar bazlı konut fiyatları kümülatif değişimi

Nominal ve Reel Konut Fiyatları (TL/Metrekare)

TL cinsinden nominal konut fiyatları reel hale dönüştürülürken, son çeyrek TÜFE (Tüketici Fiyat Endeksi) dikkate alınmıştır.

“Bir önceki çeyreğe göre” reel TL cinsinden konut fiyatları

“Bir önceki yılın aynı çeyreğine göre” reel TL cinsinden konut fiyatları değişimi

İstanbul’da metrekare konut fiyatı

Haziran 2023 dönemi yani 2023 yılı ikinci çeyrek baz alındığında TL cinsinden reel konut fiyatları kümülatif değişimi

Bu çalışmada hanehalkının ve hanehalkına hizmet eden kâr amacı olmayan kuruluşların nihai tüketim harcamaları, kısaca “Nihai Tüketim Harcaması” ya da “Hanehalkı Nihai Tüketim Harcaması” olarak ifade edilmektedir.

Hanehalkı Nihai Tüketiminde Dış Ticarete Konu Olan Sektörlerin Payı

Girdi-çıktı tablolarına dayanılarak yapılan hesaplamalara göre, hanehalkı nihai tüketimi içinde dış ticarete konu olan mal ve hizmetlerin ağırlığı 2012 yılında %47,3 iken, 2023 yılında %64,9 düzeyine yükselmiştir. Bu artışın yaklaşık 14 puanlık kısmı, 2012 yılında dış ticarete konu olmayan ancak 2023 yılında dış ticarete konu niteliği kazanan aşağıdaki sektörlerden kaynaklanmaktadır:

• G45 – Toptan ve perakende ticaret ile motorlu kara taşıtlarının ve motosikletlerin onarım hizmetleri
• G46 – Toptan ticaret (motorlu kara taşıtları ve motosikletler hariç)
• G47 – Perakende ticaret (motorlu kara taşıtları ve motosikletler hariç)

Bu bulgu, hanehalkı tüketim yapısında ticaret sektörleri üzerinden gerçekleşen belirgin bir dış ticaretleşme eğilimine işaret etmektedir.

Hanehalkı Nihai Tüketiminde Sektörlerel Dağılım

Hanehalkı nihai tüketimi sektörler itibarıyla incelendiğinde, sanayi sektörü çıktılarının hanehalkı nihai tüketimi içindeki payının 6,1 puan artarak %30,8’den %36,9’a yükseldiği görülmektedir. Buna karşılık, hizmet sektörlerinin payı 5,2 puan azalarak %47,4’ten %42,3’e gerilemiştir.

Bu çalışmada 2012 ve 2023 yıllarına ait girdi-çıktı tabloları kullanılarak Türkiye ekonomisinde sektörlerin dış ticarete konu olma niteliği analiz edilmektedir. Sektörlerin sınıflandırılmasında, ihracatın üretimin (üretim değeri) yurt içine arz edilen kısmına oranı ile ithalatın yurt içi talebin yurt içi üretimden karşılanan bölümüne oranının toplamı dikkate alınmıştır $(x/(q-x) + m/(q-x))$. Sektörlerin sınıflandırılmasında eşik değer olarak %10 seçilmiştir.

Buna göre $(x/(q-x) + m/(q-x))$ oranı %10’un üzerinde olan sektörler dış ticarete konu olan (T) sektörler olarak kabul edilirken, söz konusu oranın %10’un altında kaldığı sektörler dış ticarete konu olmayan (N) sektörler olarak sınıflandırılmıştır.

Aşağıdaki tabloda, girdi-çıktı tablolarından hareketle 2012 ve 2023 yıllarında sektörlerin sınıflandırılması sunulmuştur. Buna göre 2012 yılında dış ticarete konu olmayan aşağıdaki sektörlerin, 2023 yılında dış ticarete konu hale dönüştüğü görülmektedir:

• C33-Makine ve ekipmanların kurulumu ve onarımı
• G45-Toptan ve perakende ticaret ile motorlu kara taşıtlarının ve motosikletlerin onarım hizmetleri
• G46-Toptan ticaret, motorlu kara taşıtları ve motosikletler hariç
• G47-Perakende ticaret (motorlu kara taşıtları ve motosikletler hariç)
• J62_63-Bilgisayar programlama, danışmanlık ve ilgili hizmetler; bilgi hizmetleri
• K65 Sigorta, reasürans ve emeklilik fonları hizmetleri, zorunlu sosyal güvenlik hariç
• M69_M70 Hukuk ve muhasebe hizmetleri; idare merkezi hizmetleri; idari danışmanlık hizmetleri
• M71-Mimarlık ve mühendislik hizmetleri; teknik test ve analiz hizmetleri
• M73-Reklamcılık ve pazar araştırması hizmetleri
• M74_M75-Diğer mesleki, bilimsel ve teknik hizmetler; veterinerlik hizmetleri
• N77-Kiralama ve leasing hizmetleri

Buna karşılık, N79 – Seyahat acentesi, tur operatörü, diğer rezervasyon hizmetleri ve ilgili hizmetler sektörü 2012 yılında dış ticarete konu bir nitelik taşırken, 2023 yılında dış ticarete konu olmayan sektörler arasında yer almıştır.

Türkiye ekonomisi genel olarak değerlendirildiğinde 2012 yılında Türkiye ekonomisinin dış ticarete konu olma derecesi %29,27 iken 2023 yılında %36,63’e yükselmiştir.

Nominal İhracat, İthalat ve Dış Ticaret Açığı

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yayımlanan dış ticaret istatistiklerine göre, Ekim 2025 itibarıyla yıllık (12 aylık birikimli) ithalat, bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla 21 milyar dolar artarak 340,1 milyar dolardan 361,1 milyar dolara yükselmiştir. Aynı dönemde ihracat ise 8 milyar dolar artış göstererek 262,1 milyar dolardan 270,1 milyar dolara ulaşmıştır.

İthalatın yıllık değişimine bakıldığında; Ekim 2022’de 97,45 milyar dolar, Ekim 2023’te 10,8 milyar dolar artış yaşanmış, Ekim 2024’te ise 27,1 milyar dolarlık bir düşüş kaydedilmiştir.

Ancak burada temel bir soru gündeme gelmektedir: Bu değişimler reel mi? Bir başka ifadeyle, ithalat ve ihracattaki bu artış ve azalışlar, gerçekten yapılan işlem hacmindeki değişimlerden mi kaynaklanmaktadır, yoksa fiyat hareketlerinin etkisiyle mi bu rakamlar ortaya çıkmaktadır?

Aşağıdaki grafiklerde; yıllar itibarıyla nominal ihracat ve ithalat değerleri ile dış ticaret açığındaki gelişmeler izlenmektedir. 2022-2023 dönemindeki güçlü ithalat artışı, 2024’te yerini belirgin bir düşüşe bırakırken, ihracat tarafında istikrarlı bir artış eğilimi gözlenmektedir. Dış ticaret açığı ise 2023’te tarihi zirveye çıkmış, 2024 ve 2025’te ise sınırlı bir iyileşme göstermiştir.

İhracat ve İthalat Fiyatlarının İhracat ve İthalat Değişimine Etkisi

Türkiye ekonomisinde dış ticaret rakamları, görünürdeki nominal değişimlerin ötesinde, fiyat ve miktar etkilerinin ayrıştırılmasıyla daha sağlıklı analiz edilebilir. Son dönemdeki gelişmeler, ithalat ve ihracat kalemlerinde fiyatların ve miktarların dış ticaret dengesi üzerindeki farklılaştırıcı etkilerini net biçimde ortaya koymaktadır.

İthalat Fiyatları ve Miktarlarının İthalat Üzerindeki Etkisi

Ekim 2025’te ithalat fiyatları, yıllık ithalatı 16,1 milyar dolar artırırken; ithalat miktarındaki artış da, ithalatı 4,9 milyar dolar artırdı. Başka bir ifadeyle, Türkiye ekonomisinin reel ithalatı 4,9 milyar dolar artarken, ithalat fiyatlarındaki yükseliş nedeniyle de toplam ithalat 16,1 milyar dolar artmış ve bu iki etkinin bileşkesi olarak yıllık ithalat 21 milyar dolar yükselmiştir (ayrıştırılamayan 0,2 milyar dolar ve ithalat değerine göre hata -0,1 milyar dolar olarak kaydedilmiştir).

İhracat Fiyatları ve Miktarlarının İhracat Üzerindeki Etkisi

Benzer şekilde, ihracat fiyatları ihracatı 9,1 milyar dolar artırırken, ihracat miktarındaki azalış ise ihracatı 0,7 milyar dolar düşürdü. Fiyatlardaki artış ihracat değerini yukarı çekse de, reel ihracat ihracat değerine negatif katkı yapmıştır.

Küresel Fiyatların Net İhracata Etkisi

Sonuç olarak, küresel fiyat hareketleri net ihracatı 4,2 milyar dolar artırıken, yani dış ticaret açığını aynı tutarda azaltırken; reel net ihracat ise net ihracatı 16,8 milyar dolar düşürmüştür.

Reel İhracat, İthalat ve Dış Ticaret Açığının Gelişimi

Ekim 2014 baz alınarak (yani bu dönemde nominal ihracatın reel ihracata, nominal ithalatın reel ithalata eşit olduğu varsayımıyla), bir önceki yıla zincirlenerek oluşturulan reel ihracat ve ithalat serileri, dönemler arası fiyat etkilerinden arındırılmış şekilde dış ticaretin gerçek hacim dinamiklerini ortaya koymaktadır.

Aşağıdaki grafikte, yıllar itibarıyla Ekim 2014’e göre reel ihracat ve reel ithalat değerlerinin gelişimi gösterilmektedir. Buna göre, reel ithalat uzun süreli bir artış trendi sergilerken, reel ihracatta da 2021 sonrası hızlı bir ivme dikkat çekmektedir. Ancak, 2023 ve 2024 yıllarında ihracat artışı yatay bir görünüme bürünmüş, ithalat ise göreli olarak daha yüksek seviyede kalmıştır.

Aşağıdaki grafikte ise, yine Ekim 2014 bazlı reel seriler üzerinden dış ticaret açığı (reel net ihracat) izlenmektedir.

Türkiye Makine Teçhizat Yatırımları ve Yatırım Malları İthalatı: 2013/Q4 – 2025/Q2

Türkiye’de 2013 yılının son çeyreğinde yıllıklandırılmış (dört çeyrek kümülatif) makine ve teçhizat yatırımları 102,4 milyar dolar seviyesindeyken, 2025 yılının ikinci çeyreğinde bu tutar %85 artışla 189,8 milyar dolara yükselmiştir. Aynı dönemde, TÜİK BEC sınıflamasına göre dış ticaret verilerine göre, yatırım malları ithalatı %36 oranında artarak 37,7 milyar dolardan 51,1 milyar dolara çıkmıştır. Buna karşılık yatırım malları ihracatı %111 artış göstererek 16,7 milyar dolardan 35,3 milyar dolara ulaşmıştır.

Bu görece uzun dönemli eğilime, özellikle 2020 sonrası dönem biçim vermiştir. Nitekim 2020 yılının son çeyreğinde yıllıklandırılmış makine ve teçhizat yatırımları 87,9 milyar dolar düzeyindeyken, 2025 yılının ikinci çeyreğinde bu tutar %116 artışla 189,8 milyar dolara ulaşmıştır. Aynı dönemde yatırım malları ithalatı %61 oranında artarak 31,8 milyar dolardan 51,1 milyar dolara, yatırım malları ihracatı ise %78 artışla 19,8 milyar dolardan 35,3 milyar dolara yükselmiştir.

2013 yılı sonunda yıllıklandırılmış yatırım (sermaye) malları ithalatının, makine ve teçhizat yatırımlarına oranı %36,8 düzeyindeydi. 2025 yılının ikinci çeyreğinde ise bu oran %9,9 puan azalarak (%26,8 düşüşle) %26,9’a gerilemiştir.

Reel Türkiye Makine Teçhizat Yatırımları ve Yatırım Malları İhracat ve İthalatı: 2013/Q4 – 2025/Q2

Türkiye’de 2020 yılının son çeyreğinde yıllıklandırılmış (dört çeyrek kümülatif) reel makine ve teçhizat yatırımları 113,9 milyar dolar düzeyindeyken, 2025 yılının ikinci çeyreğinde bu tutar %66 artışla 188,9 milyar dolara ulaşmıştır. Aynı dönemde reel yatırım malları ithalatı %46 oranında artarak 35,6 milyar dolardan 52 milyar dolara yükselirken, yatırım malları ihracatı ise %38 artış göstererek 26,6 milyar dolardan 36,6 milyar dolara çıkmıştır.

Aşağıdaki grafikte, Ocak 2010 – Mayıs 2025 dönemi boyunca konut kredisi stokundaki aylık reel değişim gösterilmektedir. Reel hesaplama, BDDK verilerine dayalı konut kredisi stoku ile TCMB Konut Fiyat Endeksi (KFE) kullanılarak Mayıs 2025 fiyatlarıyla düzeltilmiş biçimde yapılmıştır. Veriler milyar TL cinsinden ve konut piyasasındaki kredi dinamiklerinin zaman içerisindeki dönüşümünü analiz etme imkânı sunmaktadır.

🔍 1. Düşük Faiz Döneminde Sınırlı Kredi Genişlemesi (2022–2023)

Sanılanın aksine, 2022’de başlayıp 2023 ikinci yarısına kadar süren düşük faiz döneminde konut kredilerinde anlamlı bir sıçrama yaşanmamıştır. Bunun temel nedeni, düşük faiz oranlarına rağmen konut kredisine erişimde uygulanan kısıtlamalardır. Nitekim bireysel düzeyde krediye ulaşımın güç olması, kredi stokundaki artışı sınırlı ve dalgalı kılmıştır.

2022’nin ilk yarısında, aylık reel kredi artışları gözlenmiştir. Örneğin, Haziran 2022’de reel olarak yaklaşık 50 milyar TL kredi artışı gerçekleşmiştir.

Ancak bu eğilim yılın ikinci yarısından itibaren zayıflamış, reel artış neredeyse durma noktasına gelmiştir.

📈 2. 2023 İkinci Çeyreği: Kampanya Kaynaklı Sıçrama

2023 yılı ikinci çeyreğinde, düşük faizli konut kredi kampanyası etkisiyle konut kredilerinde geçici bir artış yaşanmıştır:

• Mayıs 2023’te, reel olarak yaklaşık 50 milyar TL düzeyinde bir kredi artışı kaydedilmiştir.
• Ancak bu artış kalıcı olmamış, Haziran 2023’te yeniden gerileme yaşanmıştır.

OCAK 2011—MAYIS 2025 DÖNEMİNDE KONUT KREDİSİ: YILLIK REEL DEĞİŞİM ANALİZİ

Aşağıdaki grafik bir önceki aylık reel konut kredisi değişim grafiğinin 12 aylık birikimli versiyonudur. Dolayısıyla burada her bir bar, ilgili ayda biten son 12 ayın toplam reel kredi değişimini göstermektedir.

Grafikte de görüldüğü üzere, 2022 yılının ortalarında konut kredisi stokunun 12 aylık reel artışı yaklaşık 400 milyar TL düzeyindedir. Dolayısıyla, 2022 yılı ortalarındaki kredi büyümesi geçmişteki genişleme evreleriyle karşılaştırıldığında bile bir aşırılık taşımamaktadır. Bu dönemden sonra, uygulanan kredi kısıtlarının etkisiyle yıllık reel kredi stoku artışı düşmeye başlamış ve bu düşüş 2024 yılı ortalarına kadar sürmüştür.

OCAK 2010—MAYIS 2025 DÖNEMİNDE REEL KONUT KREDİ STOKU

Aşağıdaki grafikte, bankacılık sektörü tarafından verilen bireysel konut kredisi stokunun, Mayıs 2025 konut fiyatlarıyla düzeltilmiş (reel) seyri gösterilmektedir.

• 2013–2021 döneminde, reel konut kredi stoku yaklaşık 3 trilyon TL seviyesinde dalgalı ancak yüksek bir düzeyde seyretmiştir.
• Ancak 2022 yılı başından itibaren kredi stokunda keskin bir reel daralma süreci başlamıştır.
  • 2022 başında reel stok 2 trilyon TL seviyesine,
  • 2023 başında ise 1 trilyon TL’nin altına gerilemiştir.

2023 sonrası dönemde stok tarihsel olarak düşük bir seviyede yatay seyretmektedir. Bu da kredi yoluyla konut talebinin baskılandığını ve krediyle desteklenen alım kapasitesinin ciddi şekilde zayıfladığını göstermektedir.

GSYH ve Harcama

Bu çalışmada kısaca Planlanan Harcamalar olarak ifade edilecek olan ekonomideki Planlanan Toplam Harcamalar 5 harcama türünden oluşur.

1 | Tüketim [Hanehalkı ve Kar Amacı Gütmeyen Kuruluşların Nihai Tüketimi]

2 | Devlet Nihai Tüketimi

3 | Sabit Sermaye Yatırımları

4 | İhracat

Tüketim, Devlet Tüketimi, Yatırımlar ve İhracat için harcama yaptığımızda ithalat içinde harcama yapmış oluruz. Bu doğrudan ithal malı cep telefonu olabileceği gibi, yerli malı cep telefonunda kullanılan ithal ara girdiler aracılığıyla da olabilir. Bu yüzden yukarıdaki 4 harcama türünden ithalatı çıkarmalıyız.

5 | İthalat

Tüketime (c), Devlet Tüketimine (G), Sabit Sermaye Yatırımlarına (I), İhracata (X), İthalata ise (M) ve Planlanan Harcamaların toplamına da (AE) diyelim.

AE=C+G+I+X-M

Yukarıdaki denkleme Stoktaki Değişiklikler yani Stok Yatırımlarını (I*) eklediğimizde Üretime yani GSYH’ye ulaşırız. Üretime yani GSYH’ye Y diyelim

Y=C+G+I+X-M+I*

Şimdi iki eşitliği alt alta yazalım.

AE = C+G+I+X-M

Y = C+G+I+X-M+I*

Üretim Planlanan Harcamalardan fazla olursa ne olur? Bazı mallar satılamadığı için ekonomide stok oluşur. TÜİK’in Ulusal Hesaplarında Stoktaki Değişiklikler kalemi yani yukarıdaki denklemde I* pozitif değer alır. Bu ilgili dönemde ekonomide Stok Yatırımı (I*) yapıldığını ifade eder.

Ekonomide geçmiş dönemlerden Stok Yatırımlarının bulunduğu koşullar altında, Planlanan Harcamalar Üretimden fazla olduğunda, Stok Yatırımları piyasa arz edilerek talep karşılanır. TÜİK’in Ulusal Hesaplarında Stoktaki Değişiklikler kalemi yani yukarıdaki denklemde I* negatif değer alır.

Reel Harcamalar Üzerine Tahmin Denemesi | 2000-2023

TÜİK‘in yayınlamış olduğu Ulusal Hesaplar verilerin stoktaki değişiklikler kalemi nominal verilerde bulunurken, reel verilerde bulunmamaktadır. Bunun sebebi, stoktaki değişiklikler kaleminin bazen pozitif ve bazen negatif değer almasından dolayı stoktaki değer kalemine ilişkin deflatör üretilememesidir.

Nominal GSYH, GSYH deflatörü (P) ile reel üretimin (Y) çarpımıdır. Benzer şekilde, nominal Harcamalar da Harcama deflatörü (p) ile reel Harcamaların (AE) çarpımıdır.

Aşağıdaki verileri yıllık yani 4 çeyrek birikimli nominal verilerdir.

Yukarıdaki tablodan görüldüğü üzere 2024 yılı ikinci çeyreğinde yıllık (yani 4 çeyrek birikimli) Harcamalar 2023 yılı ikinci çeyreğine göre %92,3 büyümüştür.

[p (2024-Q2).H(2024-Q2)]/[p (2023-Q2).H(2023-Q2)]-1 = %92,3’tür.

Eğer yukarıdaki eşitlikte p’leri yani harcama deflatörünü bilseydik H’yi yani reel Harcamaları bulabilirdik. GSYH deflatörü ile Harcama deflatörü arasında sadece stok yatırımlarının fiyat hareketleridir. Stoktaki değişiklikler kaleminin GSYH içindeki payı küçük olduğu için GSYH deflatörü (P) ile Harcama deflatöürü (p)’yi birbirine eşit varsayabilirim. Yukarıdaki 2024-Q2 yarine H, 2023-Q2 yerine de H* kullanalım.

[(P.H)/(P*H*)]-1=%92,3’dir. P’yi bildiğimize göre H’yi hesaplamaya çalışalım.

[(P.H)/(P*H*)]=%92,3+1

H/H*=(%92,3+1).(P*/P), eşitliğin her iki tarafından bir çıkarırsam,

(H/H*)-1=[(%92,3+1).(P*/P)]-1 ve P=15,46, P*=8,92’dir.

Eşitliğin sol tarafı reel Harcamaların yıllık büyümesidir. Sonuç aşağıdaki grafikte gösterildiği gibi olur.

Ulusal hesapalrda 2009 yılı baz yılıdır. Bunun anlamı şudur: 2009-Q1+2009-Q2+2009-Q3+2009-Q4 nominal ve reel toplamı tüm kalemler için eşittir. Bu ise 2009 yılı dördüncü çeyreği için yıllık reel Harcamalarını bildiğimizi ifade eder. Çünkü 2009 yılı nominal Harcamalar reel Harcamalara eşittir.

Yukarıda da Harcamaların yıllık büyümelerini çeyreklik frekansta hesaplamıştık. 2009-Q4 reel harcamasını ve 2010-Q4’ün yıllık reel Harcama büyümesini biliyorsak, 2010 yılı reel Harcamayı hesaplayabiliriz.

2009-Q4 Reel Harcama.(1+2010-Q4 reel Harcama Yıllık Büyümesi)=2010-Q4 Reel Harcama

2010-Q4 reel Harcama.(1+2011-Q4 reel Harcama Yıllık Büyümesi)=2011-Q4 Reel Harcama

2009-2023 dönemini yukardaki şekilde oluşturduk. Şimdi 2009 öncesini oluşturmalıyız.

2009-Q4 Reel Harcama/(1+2009-Q4 reel Harcama Yıllık Büyümesi)=2008-Q4 Reel Harcama

2008-Q4 Reel Harcama/(1+2008-Q4 reel Harcama Yıllık Büyümesi)=2007-Q4 Reel Harcama

Bu şekilde de 2009 öncesi serimizi de oluştururuz. Sonuç aşağıdaki grafikteki gibi olacaktır.

Yukarıdaki grafiğe göre 2020 yılında Türkiye Ekonomisinde Üretim Harcamaların üzerine çıkmıştır. Bu süreç 2023 yılında tersine dönmüş, yani üretim harcamaların altına inmiş görünmektedir.

Stok Yatırımlarının GSYH’ye Oranı | 2000-2023 | Reel

2020-2022 döneminde ekonomide üretim, harcamaların üzerinde seyretmiştir. Ekonomi bu dönemde önemli miktarda stok yatırımı gerçekleştirmiştir. Ancak 2023 yılında harcamalar, üretimin üzerine çıkmış ve üretimin üzerinde olan harcama fazlalığı geçmiş yapılan stok yatırımları ile karşılanmıştır.

2022 yılında reel Üretimin %5,88’i kadar reel Stok yatırımı gerçekleştirilmiştir.

1999 yılı sıfır varsayımı altında, birikimli stok yatrımları 2009 yılı fiyatlarıyla aşağıda sunulmuştur. Buna göre 2023 yılında birikimli reel stok yatırımları %10,86 düşerek 388,8 milyar TL’den 346,6 milyar TL’ye düşmüştür.

“GSYH Deflatörü Harcama Deflatörüne eşittir” varsayımı yaptığımızda, nominal veriden hesaplanan Harcama/GSYH Rasyosu da reel rasyo haline gelir. Böyle bir durumda reel GSYH’yi bildiğimize göre reel Harcamayı kısaca aşağıdaki gibi türetebiliriz.

(Nominal Harcama/Nominal GSYH)*Reel GSYH=Reel Harcama

Buradan hareketle çeyreklik ya da yıllık hesaplamalar yapılabilir.

Ekonomimizde aşırı talep yaygarısı koparıldığında bu aşırılığın kaynağı hiç sorgulanmadan Hanehalkı suçlu ilan edildi.

Bu yaygara koparıldığında Hanehalkı Tüketiminin GSYH’ye oranı %60’ın üzerine çıkmamıştı. Kamu Tüketimi de hafif düşüyordu.

Üretim (GSYH)=Tüketim+Devlet Tüketimi+Sabit Sermaye Yatırımları+Stok Yatırımları+İhracat-İthalat

Üç hareket çarpıcıydı:

1 | İhracat

2 | İthalat

3 | Yatırımlar

Tam İstihdamda olmadığımız için ihracatın konumuzla ilgisi yok.

Tüketim malları ithalatı büyük suçlu olamaz, çünkü bu ithalat aşırı yüksek olsa tüketim verisini önemli ölçüde yukarı çekerdi.

Geriye ne kaldı?

Yatırımlar!

Ama hangi yatırımlar?

Sabit Sermaye Yatırımları Mı Yoksa Stok Yatırımları Mı?

Hanehalkı Tüketimi ve Kamu Tüketimi güçlü değilse Yatırımlar (Sabit Sermaye ve Stok) neden yükseldi?

Sabit Yatırımların istikrarlı bir şekilde önemli ölçüde arttığını (Özellikle Makine ve Teçhizat Yatırımları) biliyoruz ancak bunlar nereden sinyal aldı?

Hanehalkı ve Kamu Tüketimi sinyal verecek ölçüde güçlü değildi. Geriye İhracat ve Stok Yatırımları kalır.

Stok Yatırımlarının Üretime Oranı | Yıllık (4 Çeyrek Birikimli) |

TÜİK Ulusal Hesaplardan hareketle GSYH’nin bileşenleri aşağıdaki grafikte sunulmuştur.

Yıllık (4 Çeyrek Kümülatif) Stok Yatırımlarının GSYH’ye Oranına baktığımızda 2020 yılı ilk çeyreğinde sıfır iken bu tarihten sonra artmaya başlamıştır ancak 2023 yılı üçüncü çeyreğinde tekrar sıfıra gerilemiştir. 2024 yılı ikinci çeyreğinde ise yıllık Stok Yatırımlarının GSYH’ye Oranı -%3,4’tür. Başka bir deyişle 2024 yılı ikinci çeyreğindeki üretimin %3,4’ü kadarı geçmiş dönemlerdeki stok yatırımlarından piyasaya arz edilmiştir.

Aşağıdaki grafikte ise Sabit ve Stok Yatırımlarının GSYH’ye oranı gösterilmiştir. 2020 yılı ilk çeyreğinden sonra Stok Yatırımları başlamış ve 2023 yılı ilk çeyreğine kadar devam etmiş ve 2023 yılı ikinci çeyreği ve sonrasında geçmişte yapılan Stok Yatırımları piyasaya arz edilmeye başlanmıştır. 2024 yılı ikinci çeyrek üretiminin %5,7’si kadar mal geçmiş Stok Yatırımlarından piyasaya arz edilmiştir.

Kümülatif Reel Stok Yatırımları

Aşağıdaki grafikte 2024 yılı ikinci çeyrek imalat sanayi fiyatları ile realize edilmiştir. Ve reel Stok Yatırımları 2019 yılı dördüncü çeyrek 0 kabul edilerek, 2021-Q1 ile 2024-Q2 dönemi için kümülatif (birikimli) olarak gösterilmiştir.

2020 yılı ilk çeyreği ile 2023 yılı ilk çeyreği arasında reel Stok Yatırımlarının toplamı 4.420 milyar TL’ye ulaşmıştı. 2023 yılı ikinci çeyreği ve sonrasında reel Stok Yatırımlarının kümülatif değeri düşmeye başlamış ve 2024 yılı ikinci çeyreğinde 2.733 milyar TL’ye gerilemiştir. 2023 yılı ilk çeyrek ile 2024 yılı ikinci çeyrek arasında reel Stok Yatırımları %38 azalmıştır.

Aşağıdaki grafikte 1999-Q1 ile 2024-Q2 dönemindeki kümülatif Stok Yatırımlarının yıllık (4 çeyrek birikimli) GSYH’ye oranı sunulmuştur. GSYH realize edilirken 2024 yılı ikinci çeyrek GSYH fiyatları baz alınmıştır. Stok Yatırımları realize edilirken ise 2024 yılı ikinci çeyrek İmalat Sanayi fiyatları baz alınmıştır.

2023 yılı ilk çeyreğinde birikimli Stok Yatırımlarının yıllık GSYH’ye oranı %17,77’ye ulaşmıştır. Bir yıl sonra yani 2024 yılı ilk çeyreğine gelindiğinde ekonomideki toplam stokların GSYH’ye oranı %14,16’ya gerilemiştir. 2024 yılı ikinci çeyreğinde ise toplam stok yatırımlarının GSYH’ye oranı %12,72’ye düşmüştür.

2024 yılı ikinci çeyreğinde yıllık GSYH’nin yani 4 çeyrek birikimli reel GSYH’nin 2023 yılı ikinci çeyreğindeki yıllık reel GSYH’ye göre büyümesi %4,75’tir.

Yukarıdaki görünümü netleştirmek için biraz değişklik yapmalıyız. Mallar stoklanabildiği için, stokları realize ederken sadece imalat sanayiyi değil, sanayi fiyatlarını ve inşaat fiyatlarını ele alacağız. Bunun altında yatan mantık, konut üretimi sonrasında satılamayan konutlar stok yatırımıdır. Ayrıca madencilik sektöründe de stok yatırımı olabilir. Tarım sektörünü ihmal ettim, elbette orada da stok yatırımı olabilir ancak bu diğer iki ana sektöre göre daha zordur.

2024 yılı ikinci çeyrek Sanayi ve İnşaat ağırlıklı fiyatları baz alınarak Stok Yatırımları realize edilmiştir. Kıyaslamaya burada GSYH değil Sanayi ve İnşaat Üretimi konu olmuştur.

Hangi grafikten bakarsak bakalım, ekonomimizde önemli miktarda stok bulunduğu çıkarımını yapabiliriz.

2017-2024 yılı ilk yarısında istihdam %24,93, üretim %29,85 artarken, imalat sanayi hariç diğer sektörlerde istihdam %11,91, üretim ise %33,96 artmıştır. Daha açık ifade etmek gerekirse, son 6,5 yılda imalat sanayi sektöründe ortalama iş gücü verimliliği %3,94 artarken, diğer sektörlerde %19,71 artmıştır.

1968-2023 döneminde imalat sanayisinde ortalama yıllık ortalama iş gücü verimliliğinin %2,48 olduğu dikkate alındığında 6,5 yılda bu sektörde “toplam” iş gücü verimliliğinin %3,94 olması dikkat çekmektedir.

Not: 2024 yılı ilk yarıyıl için “yıllık istihdam”, 2023 yılı ikinci yarıyıl istihdamı ile 2024 yılı ilk yarıyıl istihdamının ortalamasıdır. 2024 yılı ilk yarıyılı için “yıllık üretim” 2023 yılı ikinci yarıyıl üretimi ile 2024 yılı ilk yarıyıl üretiminin toplamıdır.

Son Dönemlerde İmalat Sanayi İstihdamı, Üretimi ve İş Gücü Verimliliği

TÜİK verilerine göre, 2017-2024/2. Çeyrek dönemi arasında imalat sanayi istihdamı %24,93, imalat sanayi hariç istihdam ise %11,91 artmıştır.

2017-2024/2. Çeyrek dönemi arasında yıllık imalat sanayi üretimi %29,85, imalat sanayi hariç üretim ise %33,96 yükselmiştir.

2017-2024 yılı ikinci çeyrek döneminde imalat sanayi sektöründe ortalama iş gücü verimliliği %3,94 artmıştır. Aynı dönemde imalat sanayi hariç diğer sektörlerde ortalama iş gücü verimliliği %19,71 yükselmiştir.

İMALAT SANAYİSİNDE DURUM NE?

Yukarıda vurgulamaya çalıştığım imalat sanayiindeki istihdam artışı ile üretim artışı arasındaki uyumsuzluğun nedeni imalat sanayi sektörü çıktılarına olan “talep yetersizliği” olabilir mi?

2017-2023 döneminde “reel” makine ve teçhizat yatırımları %57,12 artmıştır. 2024 yılı ilk çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre yani 2023 yılı ilk çeyreğine göre %10,37 artan makine ve teçhizat yatırımları 2024 yılı ikinci çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre %5,56 düşmüştür.

Aşağıdaki grafiktende (grafik başlığında yazım hatası vardır, bir önceki çeyreğe değil bir önceki yılın aynı çeyreğine göre olacak) görüldüğü üzere 2022 yılı ikinci çeyreğinden sonra bir önceki yılın aynı çeyreğine göre çeyreklik istihdam artış hızı azalıyor. 2023 yılı üçüncü çeyreğinde ise bir önceki yılın aynı çeyreğine göre çeyreklik istihdam düşmeye başlamıştır. 2024 yılı ikinci çeyreğinde ise istihdamdaki bu düşüşe üretim düşüşü de eşlik etmiştir.

2024 yılı ikinci çeyreğinde imalat sanayisinde istihdam ve üretim düştü. Makine ve teçhizat yatırımları da düştü. İmalat sanayisindeki ortalama iş gücü verimliliğinin son 5-6 yıllık seyrinin 1968-2023 dönemi seyri ile uyumsuz olması, bu sektörde atıl bir iş gücü olduğundan şüphelenmemiz için geçerli bir sebeptir. Eğer durum buysa gelecek dönemlerde bu sektörün mallarına yönelik talep eksikliği istihdamda daha yüksek düşüşlerin gerçekleşmesine yol açabilir. Üretim artışından kopuk bir şekilde artan istihdam, talep düşüşünden kopuk bir şekilde azalabilir.

Bir önceki yılın aynı çeyreğine göre ihracat miktar endeksi, yani reel ihracat, 2023 yılı ikinci çeyreğinde %5,07 düşmüş olmasına rağmen 2024 yılı ikinci çeyreğinde sadece %1,89 artmıştır. Reel ithalat ise 2024 yılı ikinci çeyreğinde 2023 yılı ikinci çeyreğine göre %4,89 düşmüştür.

İthalattaki düşüşün ara mallar kaynaklı olduğunu bildiğimize göre, yukarıdaki reel ihracat ve ithalat gelişimi, imalat sanayi mallarına yönelik iç ve dış talebin birlikte gerileme işareti verdiğinden kuşkulanabiliriz. Kuşkuların doğrulanması veya yanlışlanması için 2024 yılı üçüncü ve dördüncü çeyrek verilerini beklemeliyiz.