Konut fiyat endekslerinin “gözlemlenebilen özelliklerine bağlı kalite etkisinden arındırılmış” olduğuna dikkat ediniz. Bu yönüyle TCMB tarafından çeyreklik dönemler itibarıyla yayınlanan “Konut Birim Fiyatları” istatistiklerinden farklıdır.

Ayrıca dolar bazlı konut fiyat endeksi reel hale dönüştürülürken ABD genel fiyat düzeyi kullanılmıştır.

Dolar Bazlı Konut Fiyat Endeksi | Türkiye, İstanbul, Ankara, İzmir

Ekim ayına ilişkin ABD enflasyon açıklanmadığı için Eylül ayı endeks değeri Ekim ayı için de kullanılmıştır.

“Bir önceki aya göre” nominal (cari) dolar bazlı konut fiyatları değişimi

“Bir önceki yılın aynı ayına göre” nominal (cari) dolar bazlı konut fiyatları değişimi

“Bir önceki yılın aralık ayına göre” nominal (cari) dolar bazlı konut fiyatları

Aşağıdaki iki grafikte dolar bazlı konut fiyat endeksi nominal ve reel (ABD TÜFE’si ile düzeltilmiş) olarak sunulmuştur.

TL Bazlı Konut Fiyat Endeksi | Türkiye, İstanbul, Ankara, İzmir

“Bir önceki aya göre” nominal (cari) TL bazlı konut fiyatları

“Bir önceki yılın aynı ayına göre” nominal TL bazlı konut fiyatları

“Bir önceki yılın aralık ayına göre” nominal TL bazlı konut fiyatları

Aşağıdaki grafikte TL bazlı konut fiyat endeksi reel (TÜFE ile düzeltilmiş) olarak sunulmuştur.

Dolar bazlı konut fiyatları reel hale dönüştürülürken son çeyrek ABD genel fiyat düzeyi baz alınmıştır.

Nominal ve Reel Dolar Bazlı Konut Fiyatları (Dolar/Metrekare)

“Bir önceki çeyreğe göre” nominal (cari) dolar bazlı konut fiyatları değişimi

“Bir önceki yılın aynı çeyreğine göre” nominal (cari) dolar bazlı konut fiyatları değişimi

İstanbul’da dolar bazlı konut fiyatları

Haziran 2023 dönemi yani 2023 yılı ikinci çeyrek baz alındığında dolar bazlı konut fiyatları kümülatif değişimi

Nominal ve Reel Konut Fiyatları (TL/Metrekare)

TL cinsinden nominal konut fiyatları reel hale dönüştürülürken, son çeyrek TÜFE (Tüketici Fiyat Endeksi) dikkate alınmıştır.

“Bir önceki çeyreğe göre” reel TL cinsinden konut fiyatları

“Bir önceki yılın aynı çeyreğine göre” reel TL cinsinden konut fiyatları değişimi

İstanbul’da metrekare konut fiyatı

Haziran 2023 dönemi yani 2023 yılı ikinci çeyrek baz alındığında TL cinsinden reel konut fiyatları kümülatif değişimi

Nominal İhracat, İthalat ve Dış Ticaret Açığı

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yayımlanan dış ticaret istatistiklerine göre, Ekim 2025 itibarıyla yıllık (12 aylık birikimli) ithalat, bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla 21 milyar dolar artarak 340,1 milyar dolardan 361,1 milyar dolara yükselmiştir. Aynı dönemde ihracat ise 8 milyar dolar artış göstererek 262,1 milyar dolardan 270,1 milyar dolara ulaşmıştır.

İthalatın yıllık değişimine bakıldığında; Ekim 2022’de 97,45 milyar dolar, Ekim 2023’te 10,8 milyar dolar artış yaşanmış, Ekim 2024’te ise 27,1 milyar dolarlık bir düşüş kaydedilmiştir.

Ancak burada temel bir soru gündeme gelmektedir: Bu değişimler reel mi? Bir başka ifadeyle, ithalat ve ihracattaki bu artış ve azalışlar, gerçekten yapılan işlem hacmindeki değişimlerden mi kaynaklanmaktadır, yoksa fiyat hareketlerinin etkisiyle mi bu rakamlar ortaya çıkmaktadır?

Aşağıdaki grafiklerde; yıllar itibarıyla nominal ihracat ve ithalat değerleri ile dış ticaret açığındaki gelişmeler izlenmektedir. 2022-2023 dönemindeki güçlü ithalat artışı, 2024’te yerini belirgin bir düşüşe bırakırken, ihracat tarafında istikrarlı bir artış eğilimi gözlenmektedir. Dış ticaret açığı ise 2023’te tarihi zirveye çıkmış, 2024 ve 2025’te ise sınırlı bir iyileşme göstermiştir.

İhracat ve İthalat Fiyatlarının İhracat ve İthalat Değişimine Etkisi

Türkiye ekonomisinde dış ticaret rakamları, görünürdeki nominal değişimlerin ötesinde, fiyat ve miktar etkilerinin ayrıştırılmasıyla daha sağlıklı analiz edilebilir. Son dönemdeki gelişmeler, ithalat ve ihracat kalemlerinde fiyatların ve miktarların dış ticaret dengesi üzerindeki farklılaştırıcı etkilerini net biçimde ortaya koymaktadır.

İthalat Fiyatları ve Miktarlarının İthalat Üzerindeki Etkisi

Ekim 2025’te ithalat fiyatları, yıllık ithalatı 16,1 milyar dolar artırırken; ithalat miktarındaki artış da, ithalatı 4,9 milyar dolar artırdı. Başka bir ifadeyle, Türkiye ekonomisinin reel ithalatı 4,9 milyar dolar artarken, ithalat fiyatlarındaki yükseliş nedeniyle de toplam ithalat 16,1 milyar dolar artmış ve bu iki etkinin bileşkesi olarak yıllık ithalat 21 milyar dolar yükselmiştir (ayrıştırılamayan 0,2 milyar dolar ve ithalat değerine göre hata -0,1 milyar dolar olarak kaydedilmiştir).

İhracat Fiyatları ve Miktarlarının İhracat Üzerindeki Etkisi

Benzer şekilde, ihracat fiyatları ihracatı 9,1 milyar dolar artırırken, ihracat miktarındaki azalış ise ihracatı 0,7 milyar dolar düşürdü. Fiyatlardaki artış ihracat değerini yukarı çekse de, reel ihracat ihracat değerine negatif katkı yapmıştır.

Küresel Fiyatların Net İhracata Etkisi

Sonuç olarak, küresel fiyat hareketleri net ihracatı 4,2 milyar dolar artırıken, yani dış ticaret açığını aynı tutarda azaltırken; reel net ihracat ise net ihracatı 16,8 milyar dolar düşürmüştür.

Reel İhracat, İthalat ve Dış Ticaret Açığının Gelişimi

Ekim 2014 baz alınarak (yani bu dönemde nominal ihracatın reel ihracata, nominal ithalatın reel ithalata eşit olduğu varsayımıyla), bir önceki yıla zincirlenerek oluşturulan reel ihracat ve ithalat serileri, dönemler arası fiyat etkilerinden arındırılmış şekilde dış ticaretin gerçek hacim dinamiklerini ortaya koymaktadır.

Aşağıdaki grafikte, yıllar itibarıyla Ekim 2014’e göre reel ihracat ve reel ithalat değerlerinin gelişimi gösterilmektedir. Buna göre, reel ithalat uzun süreli bir artış trendi sergilerken, reel ihracatta da 2021 sonrası hızlı bir ivme dikkat çekmektedir. Ancak, 2023 ve 2024 yıllarında ihracat artışı yatay bir görünüme bürünmüş, ithalat ise göreli olarak daha yüksek seviyede kalmıştır.

Aşağıdaki grafikte ise, yine Ekim 2014 bazlı reel seriler üzerinden dış ticaret açığı (reel net ihracat) izlenmektedir.

Türkiye Makine Teçhizat Yatırımları ve Yatırım Malları İthalatı: 2013/Q4 – 2025/Q2

Türkiye’de 2013 yılının son çeyreğinde yıllıklandırılmış (dört çeyrek kümülatif) makine ve teçhizat yatırımları 102,4 milyar dolar seviyesindeyken, 2025 yılının ikinci çeyreğinde bu tutar %85 artışla 189,8 milyar dolara yükselmiştir. Aynı dönemde, TÜİK BEC sınıflamasına göre dış ticaret verilerine göre, yatırım malları ithalatı %36 oranında artarak 37,7 milyar dolardan 51,1 milyar dolara çıkmıştır. Buna karşılık yatırım malları ihracatı %111 artış göstererek 16,7 milyar dolardan 35,3 milyar dolara ulaşmıştır.

Bu görece uzun dönemli eğilime, özellikle 2020 sonrası dönem biçim vermiştir. Nitekim 2020 yılının son çeyreğinde yıllıklandırılmış makine ve teçhizat yatırımları 87,9 milyar dolar düzeyindeyken, 2025 yılının ikinci çeyreğinde bu tutar %116 artışla 189,8 milyar dolara ulaşmıştır. Aynı dönemde yatırım malları ithalatı %61 oranında artarak 31,8 milyar dolardan 51,1 milyar dolara, yatırım malları ihracatı ise %78 artışla 19,8 milyar dolardan 35,3 milyar dolara yükselmiştir.

2013 yılı sonunda yıllıklandırılmış yatırım (sermaye) malları ithalatının, makine ve teçhizat yatırımlarına oranı %36,8 düzeyindeydi. 2025 yılının ikinci çeyreğinde ise bu oran %9,9 puan azalarak (%26,8 düşüşle) %26,9’a gerilemiştir.

Reel Türkiye Makine Teçhizat Yatırımları ve Yatırım Malları İhracat ve İthalatı: 2013/Q4 – 2025/Q2

Türkiye’de 2020 yılının son çeyreğinde yıllıklandırılmış (dört çeyrek kümülatif) reel makine ve teçhizat yatırımları 113,9 milyar dolar düzeyindeyken, 2025 yılının ikinci çeyreğinde bu tutar %66 artışla 188,9 milyar dolara ulaşmıştır. Aynı dönemde reel yatırım malları ithalatı %46 oranında artarak 35,6 milyar dolardan 52 milyar dolara yükselirken, yatırım malları ihracatı ise %38 artış göstererek 26,6 milyar dolardan 36,6 milyar dolara çıkmıştır.

Ekonomimizde aşırı talep yaygarısı koparıldığında bu aşırılığın kaynağı hiç sorgulanmadan Hanehalkı suçlu ilan edildi.

Bu yaygara koparıldığında Hanehalkı Tüketiminin GSYH’ye oranı %60’ın üzerine çıkmamıştı. Kamu Tüketimi de hafif düşüyordu.

Üretim (GSYH)=Tüketim+Devlet Tüketimi+Sabit Sermaye Yatırımları+Stok Yatırımları+İhracat-İthalat

Üç hareket çarpıcıydı:

1 | İhracat

2 | İthalat

3 | Yatırımlar

Tam İstihdamda olmadığımız için ihracatın konumuzla ilgisi yok.

Tüketim malları ithalatı büyük suçlu olamaz, çünkü bu ithalat aşırı yüksek olsa tüketim verisini önemli ölçüde yukarı çekerdi.

Geriye ne kaldı?

Yatırımlar!

Ama hangi yatırımlar?

Sabit Sermaye Yatırımları Mı Yoksa Stok Yatırımları Mı?

Hanehalkı Tüketimi ve Kamu Tüketimi güçlü değilse Yatırımlar (Sabit Sermaye ve Stok) neden yükseldi?

Sabit Yatırımların istikrarlı bir şekilde önemli ölçüde arttığını (Özellikle Makine ve Teçhizat Yatırımları) biliyoruz ancak bunlar nereden sinyal aldı?

Hanehalkı ve Kamu Tüketimi sinyal verecek ölçüde güçlü değildi. Geriye İhracat ve Stok Yatırımları kalır.

Stok Yatırımlarının Üretime Oranı | Yıllık (4 Çeyrek Birikimli) |

TÜİK Ulusal Hesaplardan hareketle GSYH’nin bileşenleri aşağıdaki grafikte sunulmuştur.

Yıllık (4 Çeyrek Kümülatif) Stok Yatırımlarının GSYH’ye Oranına baktığımızda 2020 yılı ilk çeyreğinde sıfır iken bu tarihten sonra artmaya başlamıştır ancak 2023 yılı üçüncü çeyreğinde tekrar sıfıra gerilemiştir. 2024 yılı ikinci çeyreğinde ise yıllık Stok Yatırımlarının GSYH’ye Oranı -%3,4’tür. Başka bir deyişle 2024 yılı ikinci çeyreğindeki üretimin %3,4’ü kadarı geçmiş dönemlerdeki stok yatırımlarından piyasaya arz edilmiştir.

Aşağıdaki grafikte ise Sabit ve Stok Yatırımlarının GSYH’ye oranı gösterilmiştir. 2020 yılı ilk çeyreğinden sonra Stok Yatırımları başlamış ve 2023 yılı ilk çeyreğine kadar devam etmiş ve 2023 yılı ikinci çeyreği ve sonrasında geçmişte yapılan Stok Yatırımları piyasaya arz edilmeye başlanmıştır. 2024 yılı ikinci çeyrek üretiminin %5,7’si kadar mal geçmiş Stok Yatırımlarından piyasaya arz edilmiştir.

Kümülatif Reel Stok Yatırımları

Aşağıdaki grafikte 2024 yılı ikinci çeyrek imalat sanayi fiyatları ile realize edilmiştir. Ve reel Stok Yatırımları 2019 yılı dördüncü çeyrek 0 kabul edilerek, 2021-Q1 ile 2024-Q2 dönemi için kümülatif (birikimli) olarak gösterilmiştir.

2020 yılı ilk çeyreği ile 2023 yılı ilk çeyreği arasında reel Stok Yatırımlarının toplamı 4.420 milyar TL’ye ulaşmıştı. 2023 yılı ikinci çeyreği ve sonrasında reel Stok Yatırımlarının kümülatif değeri düşmeye başlamış ve 2024 yılı ikinci çeyreğinde 2.733 milyar TL’ye gerilemiştir. 2023 yılı ilk çeyrek ile 2024 yılı ikinci çeyrek arasında reel Stok Yatırımları %38 azalmıştır.

Aşağıdaki grafikte 1999-Q1 ile 2024-Q2 dönemindeki kümülatif Stok Yatırımlarının yıllık (4 çeyrek birikimli) GSYH’ye oranı sunulmuştur. GSYH realize edilirken 2024 yılı ikinci çeyrek GSYH fiyatları baz alınmıştır. Stok Yatırımları realize edilirken ise 2024 yılı ikinci çeyrek İmalat Sanayi fiyatları baz alınmıştır.

2023 yılı ilk çeyreğinde birikimli Stok Yatırımlarının yıllık GSYH’ye oranı %17,77’ye ulaşmıştır. Bir yıl sonra yani 2024 yılı ilk çeyreğine gelindiğinde ekonomideki toplam stokların GSYH’ye oranı %14,16’ya gerilemiştir. 2024 yılı ikinci çeyreğinde ise toplam stok yatırımlarının GSYH’ye oranı %12,72’ye düşmüştür.

2024 yılı ikinci çeyreğinde yıllık GSYH’nin yani 4 çeyrek birikimli reel GSYH’nin 2023 yılı ikinci çeyreğindeki yıllık reel GSYH’ye göre büyümesi %4,75’tir.

Yukarıdaki görünümü netleştirmek için biraz değişklik yapmalıyız. Mallar stoklanabildiği için, stokları realize ederken sadece imalat sanayiyi değil, sanayi fiyatlarını ve inşaat fiyatlarını ele alacağız. Bunun altında yatan mantık, konut üretimi sonrasında satılamayan konutlar stok yatırımıdır. Ayrıca madencilik sektöründe de stok yatırımı olabilir. Tarım sektörünü ihmal ettim, elbette orada da stok yatırımı olabilir ancak bu diğer iki ana sektöre göre daha zordur.

2024 yılı ikinci çeyrek Sanayi ve İnşaat ağırlıklı fiyatları baz alınarak Stok Yatırımları realize edilmiştir. Kıyaslamaya burada GSYH değil Sanayi ve İnşaat Üretimi konu olmuştur.

Hangi grafikten bakarsak bakalım, ekonomimizde önemli miktarda stok bulunduğu çıkarımını yapabiliriz.

2017-2024 yılı ilk yarısında istihdam %24,93, üretim %29,85 artarken, imalat sanayi hariç diğer sektörlerde istihdam %11,91, üretim ise %33,96 artmıştır. Daha açık ifade etmek gerekirse, son 6,5 yılda imalat sanayi sektöründe ortalama iş gücü verimliliği %3,94 artarken, diğer sektörlerde %19,71 artmıştır.

1968-2023 döneminde imalat sanayisinde ortalama yıllık ortalama iş gücü verimliliğinin %2,48 olduğu dikkate alındığında 6,5 yılda bu sektörde “toplam” iş gücü verimliliğinin %3,94 olması dikkat çekmektedir.

Not: 2024 yılı ilk yarıyıl için “yıllık istihdam”, 2023 yılı ikinci yarıyıl istihdamı ile 2024 yılı ilk yarıyıl istihdamının ortalamasıdır. 2024 yılı ilk yarıyılı için “yıllık üretim” 2023 yılı ikinci yarıyıl üretimi ile 2024 yılı ilk yarıyıl üretiminin toplamıdır.

Son Dönemlerde İmalat Sanayi İstihdamı, Üretimi ve İş Gücü Verimliliği

TÜİK verilerine göre, 2017-2024/2. Çeyrek dönemi arasında imalat sanayi istihdamı %24,93, imalat sanayi hariç istihdam ise %11,91 artmıştır.

2017-2024/2. Çeyrek dönemi arasında yıllık imalat sanayi üretimi %29,85, imalat sanayi hariç üretim ise %33,96 yükselmiştir.

2017-2024 yılı ikinci çeyrek döneminde imalat sanayi sektöründe ortalama iş gücü verimliliği %3,94 artmıştır. Aynı dönemde imalat sanayi hariç diğer sektörlerde ortalama iş gücü verimliliği %19,71 yükselmiştir.

İMALAT SANAYİSİNDE DURUM NE?

Yukarıda vurgulamaya çalıştığım imalat sanayiindeki istihdam artışı ile üretim artışı arasındaki uyumsuzluğun nedeni imalat sanayi sektörü çıktılarına olan “talep yetersizliği” olabilir mi?

2017-2023 döneminde “reel” makine ve teçhizat yatırımları %57,12 artmıştır. 2024 yılı ilk çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre yani 2023 yılı ilk çeyreğine göre %10,37 artan makine ve teçhizat yatırımları 2024 yılı ikinci çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre %5,56 düşmüştür.

Aşağıdaki grafiktende (grafik başlığında yazım hatası vardır, bir önceki çeyreğe değil bir önceki yılın aynı çeyreğine göre olacak) görüldüğü üzere 2022 yılı ikinci çeyreğinden sonra bir önceki yılın aynı çeyreğine göre çeyreklik istihdam artış hızı azalıyor. 2023 yılı üçüncü çeyreğinde ise bir önceki yılın aynı çeyreğine göre çeyreklik istihdam düşmeye başlamıştır. 2024 yılı ikinci çeyreğinde ise istihdamdaki bu düşüşe üretim düşüşü de eşlik etmiştir.

2024 yılı ikinci çeyreğinde imalat sanayisinde istihdam ve üretim düştü. Makine ve teçhizat yatırımları da düştü. İmalat sanayisindeki ortalama iş gücü verimliliğinin son 5-6 yıllık seyrinin 1968-2023 dönemi seyri ile uyumsuz olması, bu sektörde atıl bir iş gücü olduğundan şüphelenmemiz için geçerli bir sebeptir. Eğer durum buysa gelecek dönemlerde bu sektörün mallarına yönelik talep eksikliği istihdamda daha yüksek düşüşlerin gerçekleşmesine yol açabilir. Üretim artışından kopuk bir şekilde artan istihdam, talep düşüşünden kopuk bir şekilde azalabilir.

Bir önceki yılın aynı çeyreğine göre ihracat miktar endeksi, yani reel ihracat, 2023 yılı ikinci çeyreğinde %5,07 düşmüş olmasına rağmen 2024 yılı ikinci çeyreğinde sadece %1,89 artmıştır. Reel ithalat ise 2024 yılı ikinci çeyreğinde 2023 yılı ikinci çeyreğine göre %4,89 düşmüştür.

İthalattaki düşüşün ara mallar kaynaklı olduğunu bildiğimize göre, yukarıdaki reel ihracat ve ithalat gelişimi, imalat sanayi mallarına yönelik iç ve dış talebin birlikte gerileme işareti verdiğinden kuşkulanabiliriz. Kuşkuların doğrulanması veya yanlışlanması için 2024 yılı üçüncü ve dördüncü çeyrek verilerini beklemeliyiz.

Bir önceki yazımızın 3. grafiği için “Aşağıdaki grafik döviz kurunun değerli olup olmadığına ilişkin bize bir şeyler anlatıyor olabilir mi?” diye bir soru sormuştuk. Bu soruya burada cevap arayacağız.

Öncelikle GSYH Deflatörünü dolar kuruna bölerek, birim GSYH fiyatının kaç dolara karşılık geldiğini tespittik ettik. Sonra 1960 yılındaki deflatörün dolar karşılığını 1 dolar kabul ettik ve buna göre Türkiye’deki fiyatlar genel seviyesini dolar cinsinden 1960-2023 dönemi için grafiğini oluşturduk.

Ancak aşağıdaki ifadelerimizde dolar ifadeleri GSYH fiyatlarının gerçek dolar değerini değil 1960 yılını bir dolar kabul ettiğimiz varsayımı altındaki endeks dolar değeridir. Aslında 2023 yılında GSYH deflatörünün dolar karşılığı 0,50 dolardır, ancak 1960 yılını 1 dolar kabul ettiğimizde 2023 yılı GSYH deflatörünün endeks dolar değeri 8,09 olmaktadır.

Türkiye Genel Fiyat Düzeyi Kaç Dolar? 1960-2023

1960 yılında fiyatlar genel seviyesi 1 dolara karşılık gelirken 2001 yılında 4,71 dolara yükselmiştir. Yani fiyatlar genel seviyesi 1960-2001 döneminde yani 41 yılda yıllık ortalama %3,85 artış göstermiştir. Ancak, 2001-2008 döneminde ise dolar cinsinden fiyatlar genel seviyesi yıllık ortalama %14 artarak 4,71 dolardan 11,80 dolara yükselmiştir.

2008 yılında 11,80 dolar olan fiyatlar genel seviyesi 2013 yılında 11,24 dolara gerilemiştir. 2013 yılından sonra düşüş başlamış ve 2013-2020 döneminde dolar cinsinden fiyatlar genel düzeyi yıllık ortalama %7,6 düşerek 11,24 dolardan 6,46 dolara düşmüştür.

2020 yılından sonra dolar bazında fiyatlar genel seviyesi tekrar yükselişe geçmiş ve 2021 yılında 6,60 dolara, 2022 yılında 6,92 dolara ve 2023 yılında 8,09 dolara yükselmiştir.

1960’lı yıllarda, o günün yazarlarının, döviz kurunun değerli olduğuna dair yazılarını okumuştum. Türkiye’nin o yıllarda dolar kurunu değerli tutmasının sebebi, yatırımların (ithal makine, ekipman, hammadde vb.) maliyetini düşük tutmakmış. Bu yüzden değerli bir kur politikası güdülmüş. Eğer 1960’lı yıllarda bile dolar kuru değerli ise bugünkü durumda kur şuan düşündüğümüzden de değerlidir.

Günümüzde ilişkinin yönünün dolar kurundan enflasyona olduğundan yukarıda bahsetmiştik. Bu yüzden TL’ye değer kaybettirilmek isteniyorsa bu yavaş ve ihtiyatlı şekilde olmalı. Aceleci davranılmamalıdır. Bu bakımdan 2013-2018 dönemi sağlıklı işlemiş. Hatta 2018 kur şoku sonrasında 2019 ve 2020 yıllarında bile süreç sanayici lehine işlemiş.

Dolar Kuru Tartışması

Yukarıda da belirttiğimiz üzere, 2018 yılındaki kur şoku düşme eğiliminde olan dolar cinsinden fiyatlar genel seviyesini düşürmeye devam etmiştir. Ancak 2021 yılındaki kur 2013 yılından beri düşme eğiliminde olan dolar cinsinden fiyatlar genel düzeyini artırmıştır. İki dönemdeki dolar kuru artışının birbirinden farklı sonuçları olmuştur.

İhracatçının dolar kuru artışı talebinin dayanağı var mıdır?

Yukarıdaki grafiğe göre, ihracatçının dolar kuru artış talebi kendi bakış açısından kabul edilebilirdir. 2020-2023 döneminde dolar cinsinden genel fiyat düzeyi toplam da %25,1 artarak 6,46 dolardan 8,09 dolara yükselmiştir. Başka bir deyişle üreticilerin yurt içinden sağladığı mal ve hizmetlerin fiyatları dolar cinsinden %25,1 yükselmiştir.

Dolar kuru artış talebine itiraz edenlerin dayanağı var mıdır?

Yukarıdaki grafiğe göre dolar kuru artış talebine itirazda bulunanların itirazı da kabul edilebilir. 2020-2023 döneminde dolar kuru toplamda %238,4 artarak 7,01 TL’den 23,71 TL’ye yükselmiştir. Ama buna rağmen genel fiyat seviyesinin dolar cinsinden değeri toplamda %25,1 yükselerek 6,46 dolardan 8,09 dolara yükselmiştir. Dolar kuru yükseldiğinde, ihracatçıların düşündüğü gibi genel fiyat düzeyinin dolar cinsinden değeri düşmüyor aksine yükseliyor.

Türkiye’deki dolar kuru artış talebi tartışmasında taraflarının her ikisi de haklıdır. Kur tartışmasını çıkmaza girmesinin nedeni de tarafların her ikisinin de haklı olmasıdır.

İhracatçı 2018 yılında olduğu gibi kur yükselince, genel fiyat düzeyinin dolar cinsinden değerinin düşeceği varsayımından hareketle kur artışı istiyor. Ancak şu anki ekonomik koşullarımız, dolar kuru artışının genel fiyat düzeyinin dolar cinsinden değerini düşürmesine değil, aksine ihracatçıyı daha da zor duruma sokacak olan genel fiyat düzeyinin dolar cinsinden değerini artırmasına hizmet edecek gibi görünmektedir. Öncelikle bu pozitif ilişkinin kaynağına ve bu ilişkiyi tersine çevirecek önlemlere kafa yormamız gereklidir. Döviz kuru böyle devam ederse hem sanayiciyi zor duruma sokacak hem de ithalata artış baskısı yapacaktır. Diğer yandan şok döviz kuru artışlarından bu dönemde özellikle kaçınılmalıdır.

G. Afrika, Kore, Meksika Genel Fiyat Düzeyi Kaç Dolar? 1960-2023

1960-2023 dönemi için Türkiye’de fiyatlar genel seviyesinin dolar karşılığının görünümü başka ülkelerde seyrin nasıl olduğu düşüncesi oluşturmuş olabilir. Aşağıdaki grafikte, yukarıdaki aynı mantıkla oluşturulmuş bazı ülkelerin genel fiyat seviyesinin endeks dolar karşılığı sunulmuştur.

Genel fiyat seviyesinin dolar karşılığı 1960 yılında 4 ülkede de 1 dolarken 2023 yılında genel fiyat düzeyinin dolar karşılığı Meksika’da 15,75 dolara, Türkiye’de 8,09 dolara, Güney Afrika’da 7,81 dolara ve Güney Kore’de ise 6,30 dolara yükselmiştir.

Aşağıdaki grafiğe göre, Kore ulusal para biriminin değer kazanmasına çok ihtiyatlı izin vermiştir. Ayrıca Kore, 1960 yılını baz alırsak 1970’lerin başına kadar ulusal parasının değer kazanmasına müsaade etmemiş, aksine değer kaybettirmiştir.

1960 yılını baz aldığımızda, Kore’nin değersiz ulusal parayla sanayileşmeye çalışırken, diğer 3 ülke değerli parayla sanayileşmeye çalışmıştır.

Enflasyon, Kişi Başına Büyüme ve Büyüme: Türkiye, G. Afrika, Kore, Meksika

Aşağıdaki grafikte 4 ülkenin yıllık GSYH enflasyon oranları sunulmuştur.

1960-2022 döneminde kişi başına reel GSYH büyümesi Türkiye’de %2,82, Meksika’da %1,42 ve G. Afrika’da ise %0,67 seviyesinde gerçekleşmiştir.

1995-2022 döneminde enflasyon problemini çözen Meksika ve G. Afrika sırasıyla %2,15 ve %2,34 büyürken, enflasyon problemini çözemeyen Türkiye ise %4,78 büyümüştür.

Enflasyon ve Dolar Kuru: 1960-2023

2023-2013 döneminde fiyatlar yıllık ortalama %24,52, dolar kuru ise %28,69 yükselmiştir.

10’ar yıllık dönemler itibarıyla yıllık ortalama değişimlere bakıldığında, sabit döviz kuru döneminde fiyatlardaki artış hızı dolar kuru artış hızının üstünde olmuştur. Esnek döviz kuru döminde de aynı görünüm 2016 yılına kadar devam ediyor. Ancak 2016 yılında sonra dolar kuru artış hızı fiyatların artış hızının üzerine çıkıyor.

Aşağıdaki grafik, GSYH deflatörü ve döviz kurunun logaritmik ölçekte endeks olarak gösterimidir. 1960 yılını hem fiyatlar hem de dolar kuru için 100 kabul ettiğimizde, 1960-2023 döneminde dolar kuru fiyatların üzerinde hiç seyretmemiştir.

Aşağıdaki grafiğe dikkatlice baktığımızda, 2002 yılından sonra fiyatlar ile dolar kuru arasındaki makas açılmaya başlamış ve 2008 yılına kadar bu makas artmıştır. 2008-2013 yıllarında biraz gerilese de belirgin bir düşüş değildir. Ancak 2013 yılından sonra makas daralmaya başlıyor ve 2020 yılına kadar devam ediyor. Bu yıldan sonra makas yine açılmaya başlıyor.

2021 yılındaki kur şoku, bu makası daraltmamış aksine genişletmiştir. Ancak 2018 yılındaki kur şoku bu makası genişletmişti.

Aşağıdaki grafik döviz kurunun değerli olup olmadığına ilişkin bize bir şeyler anlatıyor olabilir mi?

Enflasyon ve Eşitsizlik

Türkiye’de enflasyon parasal (erdemsel) bir olgu değildir, eşitsizliklerin sonucudur. Türkiye eşitsizlikleri tartışıp siyasilerin önüne hazır tepside sunmadığı sürece, siyasilerin bu konuya eğilmesi oldukça zordur (günümüzün demokratik bir toplumda daha da zordur), eğilse de ya geri püskürtülüyor ya da yapılan düzenlemeler uygulama aşamasında bir hiçe dönüştürüyor.

Türk Ekonomi Politik Tarihi’nde bunun en bilinen örneği Toprak Reformu’dur. Toprak Reformu konusunda on yıllarca çalışmalar yapıldı, ancak bir sonuç alınamadı.

Çok eskiye gitmeyelim bir kaç yıl önce “Değerli Konut Vergisi”ni duyduk ve düzenlemesi yapıldı. Ancak düzenlemeye karşıt olanların saldırısı karşısında uygulamada bu düzenleme buhar oldu.

Ama eşitsizlik konusunu tartışıp sonuçlandırdıktan sonra bu tartışmayı siyasilerin önüne hazır olarak sunsak bile bu konuyu çözeceğimizin garantisi yoktur. Bunun en açık örneği Fransız Devrimi’dir: Eşitlik talepleriyle yapılan devrim sonrasında eşitsizliği azaltacak önlemler tartışılsa da sonuca bağlanması için 100 yıl daha beklemek gerekti.

Not: “Değerli Konut Vergisi”nin konuşulduğu dönemde Türkiye’de en yüksek gelirlilerden alınan marjinal vergi oranının %35’ten %40’a yükseldiğini de unutmayalım. Bu iki gelişmeyi önemli kılan siyasetçiler tarafından eşitsizlik konusunun ele alınmış olmasıdır. “Değerli Konut Vergisi” servet eşitsizliğinin, gelir vergisindeki en yüksek gelirlilere uygulanan marjinal oranın artırılması ise gelir eşitsizliğinin ayrı ayrı ele alındığını gösterir.

Türkiye Enflasyon Tarihi: 1961-2023

World Bank‘tan sağlanan GSYH verileri üzerinden hesaplanan yıllık enflasyon oranları 1961-2023 dönemi için aşağıda sunulmuştur.

1960-1970 döneminde Türkiye’deki enflasyon görünümü 2004-2017 dönemi görünümü ile benzerdir. 1970 yılından sonra Türkiye’de enflasyon oranları yükselişe geçmiştir. Enflasyon oranlarındaki yükseliş eğilimi 30 yıl sürmüştür, yani 1998 yılına kadar durdurulamamıştır.

Yukarıdaki grafiği daha belirgin/açık hale getirmek için 10’ar yıllık dönemler itibarıyla yıllık ortalama enflasyon oranları hesaplanmış ve aşağıdaki grafikte gösterilmiştir.

10’ar yıllık dönemler itibarıyla yıllık ortalama enflasyon oranlarını incelediğimizde, 1970-1960 dönemindeki on yılda yıllık ortama GSYH enflasyon oranı %5,51 iken 1998-1988 yılları arasında yıllık ortalama enflasyon oranı %80,48’e yükselMİŞTİR.

1998 yılında sonra düşmeye başlayan 10’ar yıllık dönemler itibarıyla yıllık ortalama enflasyon oranları 2016-2006 döneminde %7,58’e kadar gerilemiştir. 2023 yılına geldiğimizde ise 2023-2013 döneminde yıllık ortalama enflasyon oranı %24,52’ye yükselmiştir.

GSYH fiyatlarındaki artışın seyrini görmek için GSYH Deflatörü önce lograitmik ölçeğe dönüştürülmüş daha sonra 1960 yılı 100 olacak şekilde endekslenmiştir. Aşağıdaki grafikte 1970 yılından sonra fiyat artışlarının belirginleşmeye başladığı ve bu sürecin 2002 yılına kadar sürdüğünü görüyoruz.

ERDEM, ENFLASYON VE EŞİTSİZLİK

Genel kabul görmüş görüşe göre Türkiye’de enflasyonun sebebi siyasilerin erdemsizliğidir. Siyasiler kendi politik çıkarları için para basarlar ya da para yaratırlar, bu yüzden de enflasyon ortaya çıkar.

Yukarıdaki görüşü kabul ettiğimizde yine yukarıdaki enflasyon tarihi değerlendirmelerimizden hareketle, 1960-1970 dönemi siyasileri erdemli, 1970-2002 dönemi siyasileri erdemsizdir mi diyeceğiz? İkincisi 2002-2023 dönemindeki siyasilere hem erdemli hem de erdemsiz mi diyeceğiz?

Paul Krugman “Bunalım Ekonomisin Geri Dönüşü ve Küresel Kriz (s.176)” kitabının sonundaki şu tespiti dikkate değerdir:

“Keynes’in dünyasında -ve bizimkinde- gerçek kıtlık kaynak ya da erdem kıtlığı değil, anlayış kıtlığıydı.”

Siyasiler seçim döneminde elbette genişletici politikalar uygulamaktadır. Ama bu olguyla Türkiye’nin 60 yıllık enflasyon tarihini açıklamak/açıklamaya çalışmak var olan ekonomik problemlerimizin çözümüne ne gibi bir katkı sunmuştur/sunacaktır? 2002-2018 döneminde hiç mi seçim olmadı?

Thomas Piketty “Yirmi Birinci Yüzyılda Kapital (s.489)” kitabında enflasyonu şöyle tanımlamıştır.

“Enflasyon aylak zenginlerden ya da yatırıma dönüştürülmemiş servetlerden alınan bir vergi gibidir...İnsanın bu enflasyon vergisinden kaçınabilmesi için sermayesini gayrimenkule ya da menkul kıymetlere yatırması yeterli olacaktır.

Thomas Piketty “Kapital ve İdeoloji (s.392)” kitabında, iktisadi yaşamımızda hiç bir ahlak, etik değerlerini dikkate almayan ancak söz konusu enflasyon olunca bir anda “Erdem”in koruyucuları haline dönüşen bu görüşlerin aslında neyi gizlediklerini açıkça ifade etmiştir.

“Genel olarak enflasyon, ağır bir yeniden dağıtım çatışmasıyla karşı karşıya kalmış bir toplumun alametidir, zira toplum örneğin geçmişten intikal etmiş bazı alacaklardan kurtulmak ister ama lazım gelen fedakarlıkların nasıl daha iyi bölüşülebileceğini açıkça tartışmayı başaramaz ve kendini fiyatların, spekülasyonun kaprislerine teslim etmeyi tercih eder. Bunun en bariz riski muazzam bir adaletsizlik hissi yaratmasıdır.”

Mark Blyth “Kemer Sıkmak: Tehlikeli Bir Fikrin Tarihi (s.20)” kitabında çoğumuzun farkında olmadığı çelişkiyi ortaya koymuştur.

“Enflasyon dönemlerine ilişkin sıra dışı unsurlardan biri, gelir dağılımında oldukça üst seviyelerde olan insanların da fakirlerle birlikte toplu halde dayanışma içinde olduğu hemen hemen tek dönem olmalarıdır. Enflasyon ne zaman başını çıkaracak olsa, bunun “genellikle fakirlere zararlı” olduğunu duyarız, çünkü gelirleri azdır ve fiyat yükselişlerinden daha çok etkilenirler. Bu, hikayenin en fazla yarısı olabilir çünkü enflasyon belki de sınıfa özel vergi olarak düşünülürse daha iyi olur.”

Ama Blyth’ın vurguladığı şekilde enflasyonun bir tür vergiye dönüşebilmesi için ekonomik yapının buna uygun olması ve uygun değilse enflasyonun bir vergi olarak etkinliğini artıracak düzenlemelerin gerçekleştirilmesi gereklidir. Thomas Piketty’nin “Kapital ve İdeoloji (s.392)” kitabında bu konuya vurgu yapar.

“Enflasyon pratikte mal varlıkları üzerinde azalan oranlı bir kesinti gibi görünmektedir. Banknot olarak ya da banka mevduatında biraz nakit tutanlar büyük darbe alır, oysa daha çok gayrimenkul mallara, işletme mallarına ya da (içlerinde en yüksek olan) finansal portföylere yatırılmış en büyük mal varlıkları, eğer kiraların ya da varlık fiyatlarının dondurulması gibi başka önlemler alınmadıysa, fiyatlardaki bu yükselişin etkisinden büyük ölçüde korunur. Finansal varlıklara gelince, kamu tahvillerinin kendisi başta olmak üzere, borçlanma senetleri ve diğer sabit getirili yatırımlar da enflasyondan kötü etkilenir, ama en zenginlerin en çok rağbet ettiği hisse senetleri, şirket payları ve değişken fiyatlı diğer yatırımlar çoğunlukla enflasyon kesintisinden korunur, zira değerleri fiyatların genel seviyesindeki yükselişi izleme eğilimindedir.”

Eğer ekonomik yapı enflasyonun vergisel etkisini ortaya çıkarmaya uygun değilse arzu edilen sonuçların tersi bir durumla sonuçlanabilir. Thomas Piketty “Yirmi Birinci Yüzyılda Kapital (s.490-491)” kitabında bu konuya değinir.

“Enflasyon aslında sermaye getirisini azaltmaz, ancak onun yeniden dağıtılmasına sebep olur. Enflasyonun bu etkileri her ne kadar karmaşık ve çok yönlü olsa da, teşvik ettiği yeniden dağılımın küçük servetlerin aleyhine ve büyük servetlerin lehine olduğu açıkça görülmektedir, asıl arzu edilen ise bunun tam tersidir.”

Joan Robinson “Ekonomi Felsefesi (s.140)” kitabında eşitsizlik ile fiyat sistemi arasındaki bağa vurgu yapar

“Günümüzde Meade gibi vicdanlı bir yazar, serbest piyasanın esaslarını ortaya koymadan önce <Para ve fiyat sisteminin hakkaniyetle çalışması için, gelir ve mülkün adil dağılımını sağlamak gerekir.> diyecek ve eşitsizliğin, sistemi sadece adaletsiz değil, aynı zamanda verimsiz hale getirdiğini, bu nedenle onu korumayı istemenin ön koşulunun <hoş görülebilir düzeyde adil bir gelir ve mülk dağılımını sağlamak için radikal önlemler almak> olduğunu belirtecek kadar dikkatlidir.”

Anthony B. Atkinson “Eşitsizlik Ne Yapılabilir? (s.15)” kitabında ise eşitsizlik ile üretim arasındaki ilişkinin altını çizmiştir.

“Toplam üretim dağıtımdan etkilenmektedir. Gelir dağılımını anlamak, ekonominin işleyişini anlamak için gereklidir.”

Bu çalışmada Türkiye Dış Ticaretine dair genel bir görünüm sunulacaktır.

Türkiye Dış Ticareti: Toplam İhracat, İthalat ve Net İhracat

2023 yılı 4. çeyrek itibarıyla Türkiye’nin yıllık (4 çeyrek birikimli) ihracatı 256 milyar dolar, ithatı ise 362 milyar dolardır. 2023 yılında Türkiye 106 milyar dolar dış ticaret açığı vermiştir.

Türkiye Dış Ticareti: Sektörlere Göre İhracat, İthalat ve Dış Ticaret Dengesi: İlk 20 Sektör

Aşağıdaki sektörlerin önündeki 6 haneli kodlar, dış ticaret verilerini izlediğimiz Uyumlaştırılmış Mal ve Kod Tanım Sistemi (HS) 2022 kodlarıdır. Çalışmada kullanılan veri kaynağı trademap‘tir.

Türkiye’nin sektörlere göre ihracatını inceledeğimizde, 2023 yılı 4. çeyreğinde yıllık (4 çeyrek kümülatif) ihracatı en yüksek olan sektörün 11,99 milyar dolar ile “[271019] Diğer yağlar ve müstahzarlar” olduğunu görüyüroz. 2023 yılı Türkiye toplam ihracatının %4,69’unu bu sektör gerçekleştirmiştir.

2023 yılında ithalatı en yüksek sektör, 29,57 milyar dolar ile “[710812] Altın (platin kaplamalı altın dahil); işlenmemiş, para yerine kullanılmayan”dır. 2023 yılı Türkiye toplam ithalatının %8,17’sini bu sektör gerçekleştirmiştir. 2023 yılının en çok ihracat yapan sektörü olan “[271019] Diğer yağlar ve müstahzarlar” sektörünün 2023 yılı ithalatı ise 19,85 milyar dolardır.

Türkiye Ekonomisinin 2023 yılında en fazla dış ticaret fazlası veren sektörü 5,94 milyar dolar ile [711319] Diğer kıymetli metallerden mücevherci eşyası ve aksamı; kıymetli metallerle kaplanmış veya yaldızlanmış olsun olmasın” sektörüdür.

“Hem benzinli hem de tahrik gücü veren elektrik motorlu taşıtlar; harici güç kaynağına bağlanarak şarj edilenler HARİÇ, taşıma kapasitesi < 10 kişi” sektörü ise 4,21 milyar dolar dış ticaret fazlası vermiştir.

2023 yılında “[710812] Altın (platin kaplamalı altın dahil); işlenmemiş, para yerine kullanılmayan” sektörü 25,65 milyar dolar, “[271019] Diğer yağlar ve müstahzarlar” sektörü 7,86 milyar dolar dış ticaret açığı vermiştir.

Demir ve Çelik endüstrimizde girdi olarak kullanılan “[720449] Demir ve çelikten diğer döküntü ve hurdalar” sektörü ise 7,54 milyar dolar dış ticaret açığı vermiştir. Ancak dış ticaret fazlası grafiğine bakarsak, “[721420] Demir/alaşımsız çelikten çubuklar; sıcak haddeleme sırasında çentik, yiv, oluk gibi şekil bozuklukları bulunan veya haddelendikten sonra burulmuş” sektörü 2,06 milyar dolar, [730890] Demir/çelikten diğer inşaat (94.06 pozisyonundaki prefabrik yapılar hariç), diğer inşaat aksamı ve inşaatta kullanılan sac, çubuk, profil, boru vb” sektörü ise 1,22 milyar dolar dış ticaret fazlası vermiştir.