EKONOMİ POLİTİK NOTLARI

Türkiye ekonomisinin kurumsal mimarisi, temel olarak ortodoks iktisat öğretisi üzerine inşa edilmiş olmasına rağmen; mevcut uygulamalarda "rasyonel ve ortodoks" bir politika seti dahi tam anlamıyla hayata geçirilememektedir.

Faiz oranlarının seviyesinden bağımsız olarak; mevcut politika tasarımları ya geçmişten gelen hataların bir sonucu ya da yüksek faiz maliyetlerini hafifletmeye yönelik geçici 'yama' çözümlerden ibarettir.

Peki, neden günümüzde standart ortodoks politikalar dahi tam anlamıyla uygulanamıyor? Bu sorunun cevabı, sanılanın aksine sadece bugünkü tercihlerde değil; geçmişte uygulanan ortodoks politikaların biriktirdiği devasa maliyetlerde ve bu politikaların yarattığı kırılganlıklarda yatmaktadır.

Ortodoks dezenflasyon sürecinde, tüketimin faize dayalı bileşeni sınırlıysa ve enflasyonun temel nedeninin talep olduğu varsayılıyorsa —ki bu çoğu zaman analitik bir tespitten ziyade bir inanç niteliği taşır— programın hedeflerine ancak gelirleri gerileterek ulaşılması mümkündür. Çünkü ancak bu yolla gelire dayalı tüketim baskılanabilir.

Gelire dayalı tüketim zaten düşükse geriye servete dayalı tüketim kalır. Ancak ortodoks dezenflasyon şablonunda servet dağılımından söz etmek, bu yaklaşımın iktisat bilimi anlayışından adeta aforoz edilmek anlamına gelir. Bu nedenle program tasarımı, en kritik değişkenlerden biri olan servet dinamiklerini bilinçli biçimde tartışma dışında bırakır.

2022 yılıyla kıyaslandığında, günümüzde dış ticaret fiyat koşulları Türkiye lehinedir. Bu durum hem ithalat hem de ihracat açısından; ayrıca hem enflasyon hem de dış ticaret dengesi bakımından geçerlidir.

Örneğin, Temmuz 2022’de yıllık ithalat artışı 81,6 milyar dolar olurken, bunun 83,4 milyar doları fiyat etkisinden kaynaklanmıştır. Temmuz 2026’da ise yıllık ithalat artışı 17,6 milyar dolar seviyesinde kalırken, fiyat etkisi 25,1 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir.

İhracatta ise Temmuz 2022’de yıllık 47,3 milyar dolarlık artışın 22,1 milyar doları fiyat etkisinden kaynaklanırken, Temmuz 2026’da yıllık ihracat artışı 9,2 milyar dolar olmasına rağmen fiyat etkisi 30,9 milyar dolara ulaşmıştır.

Temmuz 2022’de dolar bazında ihracat fiyatları bir önceki yılın aynı ayına göre %7,7 artarken, Temmuz 2026’da bu artış %8,2 olmuştur. İthalat fiyatlarındaki yıllık artış ise aynı dönemler için sırasıyla %27,9 ve %12,8 olarak gerçekleşmiştir.

Ancak küresel talep koşulları açısından aynı şeyi söylemek mümkün değildir. Temmuz 2022’de 12 aylık toplam reel ihracat bir önceki yılın aynı dönemine göre 22,9 milyar dolar artarken, Temmuz 2026’da 19,4 milyar dolar azalmıştır. Başka bir ifadeyle, bugün fiyat koşulları Türkiye’nin lehine çalışırken, miktar tarafında bunun tersine çok daha zayıf bir dış talep görünümü söz konusudur.