EKONOMİ POLİTİK NOTLARI

Türkiye, daha fazla üretebilmek için ithalat yapmak zorundadır. Buna karşılık, TL’nin değerini koruyabilmek için de daha fazla ihracat yapmak zorundadır. Dolayısıyla Türkiye’de kalıcı fiyat istikrarının sağlanması, dış ticaret ve cari işlemler açığının yapısal olarak azaltılmasını gerektirir.

Bu yapısal gereklilik yerine getirilmediği sürece fiyat istikrarı kalıcı hâle gelemez. Dönemsel veya tesadüfi koşulların yarattığı geçici etkilerle enflasyon oranı düşürülebilir; ancak bu koşullar ortadan kalktığında ekonomi, kendi yapısının ürettiği fiyat istikrarsızlığına yeniden dönecektir.

Türkiye’de yolsuzluğun asıl maliyeti, kaynakların israf edilmesinden ziyade toplumsal ve ekonomik sorunların üzerini örtmesidir.

Bu nedenle, Türkiye’nin sanayileşememe gibi yapısal sorunları ele alındığında ilk bakışta yolsuzluk öne çıkar. Ancak bu kolay yanıt, yolsuzluğu bir neden değil, bir sonuç olarak görmeyi gerektiren daha derin bir sorgulamayı çoğu zaman perdeleyebilir.

Oysa yolsuzluk, kendisini mümkün kılan kurumsal, siyasal ve toplumsal dinamiklerin ürünüdür. Bu dinamikleri incelemeden yalnızca “yolsuzluk var” demek, sorunu anlamak yerine onu görünür yüzüyle sınırlamak anlamına gelir.

2022 yılıyla kıyaslandığında, günümüzde dış ticaret fiyat koşulları Türkiye lehinedir. Bu durum hem ithalat hem de ihracat açısından; ayrıca hem enflasyon hem de dış ticaret dengesi bakımından geçerlidir.

Örneğin, Temmuz 2022’de yıllık ithalat artışı 81,6 milyar dolar olurken, bunun 83,4 milyar doları fiyat etkisinden kaynaklanmıştır. Temmuz 2026’da ise yıllık ithalat artışı 17,6 milyar dolar seviyesinde kalırken, fiyat etkisi 25,1 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir.

İhracatta ise Temmuz 2022’de yıllık 47,3 milyar dolarlık artışın 22,1 milyar doları fiyat etkisinden kaynaklanırken, Temmuz 2026’da yıllık ihracat artışı 9,2 milyar dolar olmasına rağmen fiyat etkisi 30,9 milyar dolara ulaşmıştır.

Temmuz 2022’de dolar bazında ihracat fiyatları bir önceki yılın aynı ayına göre %7,7 artarken, Temmuz 2026’da bu artış %8,2 olmuştur. İthalat fiyatlarındaki yıllık artış ise aynı dönemler için sırasıyla %27,9 ve %12,8 olarak gerçekleşmiştir.

Ancak küresel talep koşulları açısından aynı şeyi söylemek mümkün değildir. Temmuz 2022’de 12 aylık toplam reel ihracat bir önceki yılın aynı dönemine göre 22,9 milyar dolar artarken, Temmuz 2026’da 19,4 milyar dolar azalmıştır. Başka bir ifadeyle, bugün fiyat koşulları Türkiye’nin lehine çalışırken, miktar tarafında bunun tersine çok daha zayıf bir dış talep görünümü söz konusudur.

Reel sektör açısından temel sorun yüksek faiz oranları mı, yoksa krediye erişim engeli mi?

Krediye erişim imkânı bulunan firmalar için ana mesele şüphesiz yüksek faiz oranlarıdır. Ancak krediye erişemeyen firmalar için öncelikli sorun faizin seviyesi değil, kredinin bizzat kendisine ulaşamamaktır.

Medyada krediye erişim imkânı olan büyük yapılar kamuoyunu yönlendirme imkânına sahip olduğu için, aslında reel sektörün çoğunluğu için “erişim” odaklı olan bu problem, çoğunlukla “faiz yükü” parantezine alınarak dile getiriliyor. Haliyle tüm dikkatler faiz oranlarına yoğunlaşırken, problemin asıl boyutu gölgede kalıyor.

Tam da bu noktada sormak gerekir: Reel sektörün “öncelikli” sorunu gerçekten faiz midir?

Eğer temel problem krediye erişimse, faiz oranlarını düşürmenin reel sektörün problemlerinin çözümüne katkısı sınırlı olacaktır. Çünkü krediye erişemeyen firmalar, faizler düşse dahi faaliyetlerini sürdürebilmek için gerekli olan paraya ulaşımı sınırlı kalmaya devam edecektir.

Avrupa Birliği, Türk sanayisinin yükselişinden ve günden güne artan rekabet gücünden endişe duyuyor. Özellikle Çin’e karşı uygulanan korumacı ticaret politikalarının ve gümrük bariyerlerinin, Türk sanayicileri için son derece faydalı bir pazar alanı yaratacağı öngörülüyor.

Öte yandan bu durum, bölgesel yatırımlarda farklı bir dinamiği beraberinde getiriyor: Japonya ve Güney Kore gibi Doğu Asyalı yatırımcılar, Türkiye’nin sunduğu bu potansiyele rağmen doğrudan AB üyesi ülkelere yatırım yapmayı tercih ediyor. Bunun temel sebebi, Türk sanayisinin gelişimiyle birlikte AB ile Türkiye arasında yaşanabilecek olası çıkar çatışmaları ve sertleşen rekabet ortamının ortasında kalmama isteği olabilir.

Yeni dönemde uygulanması beklenen gümrük tarifeleri sonrasında, ABD’li firmaların yüksek teknoloji yatırımlarını kendi ülkelerine geri çekmeleri durumunda; ABD’nin düşük teknolojili ve emek yoğun sektörlerden çıkması gerekebilir. Bu durum, söz konusu üretim kollarında yeni bir pazar arayışını tetikleyebilir.

Güncel tabloya bakıldığında, ABD’nin Türkiye’de Avrupa Birliği ülkeleri kadar belirgin bir doğrudan yatırımı bulunmasa da güçlü bir finansal yatırım (sıcak para) trafiği mevcuttur. Ancak bu dinamik değişebilir. Özellikle dünyanın en büyük varlık yönetim şirketi olan BlackRock’ın CEO’su Larry Fink’in Türkiye ziyareti, bu stratejik arayışın ve potansiyel yatırım kaymalarının önemli bir işareti olarak değerlendirilebilir.

Türkiye ekonomisinin kurumsal mimarisi, temel olarak ortodoks iktisat öğretisi üzerine inşa edilmiş olmasına rağmen; mevcut uygulamalarda “rasyonel ve ortodoks” bir politika seti dahi tam anlamıyla hayata geçirilememektedir.

Faiz oranlarının seviyesinden bağımsız olarak; mevcut politika tasarımları ya geçmişten gelen hataların bir sonucu ya da yüksek faiz maliyetlerini hafifletmeye yönelik geçici ‘yama’ çözümlerden ibarettir.

Peki, neden günümüzde standart ortodoks politikalar dahi tam anlamıyla uygulanamıyor? Bu sorunun cevabı, sanılanın aksine sadece bugünkü tercihlerde değil; geçmişte uygulanan ortodoks politikaların biriktirdiği devasa maliyetlerde ve bu politikaların yarattığı kırılganlıklarda yatmaktadır.

Ortodoks dezenflasyon sürecinde, tüketimin faize dayalı bileşeni sınırlıysa ve enflasyonun temel nedeninin talep olduğu varsayılıyorsa —ki bu çoğu zaman analitik bir tespitten ziyade bir inanç niteliği taşır— programın hedeflerine ancak gelirleri gerileterek ulaşılması mümkündür. Çünkü ancak bu yolla gelire dayalı tüketim baskılanabilir.

Gelire dayalı tüketim zaten düşükse geriye servete dayalı tüketim kalır. Ancak ortodoks dezenflasyon şablonunda servet dağılımından söz etmek, bu yaklaşımın iktisat bilimi anlayışından adeta aforoz edilmek anlamına gelir. Bu nedenle program tasarımı, en kritik değişkenlerden biri olan servet dinamiklerini bilinçli biçimde tartışma dışında bırakır.